Phòng ngừa chủ động

Lừa đảo không chỉ xuất phát từ sự chủ quan của người dân mà còn do công nghệ phát triển quá nhanh, khiến ranh giới thật - giả ngày càng khó phân biệt.

Nhiều trường hợp dữ liệu cá nhân, tài khoản số đã bị xâm nhập từ sớm mà người dùng không hay biết, đến khi kịch bản hoàn chỉnh thì việc cảnh báo gần như đã chậm một bước.

Vì vậy, giải pháp không thể chỉ dừng ở khuyến cáo nâng cao cảnh giác, mà cần chuyển sang tư duy phòng ngừa từ gốc, tập trung kiểm soát dữ liệu cá nhân, dòng tiền và các điểm tiếp xúc số - những yếu tố then chốt quyết định hiệu quả ngăn chặn lừa đảo.

Ở góc độ pháp lý, có thể thấy hành lang quy định hiện nay đã khá đầy đủ và đang bước sang giai đoạn mới với tính răn đe cao hơn. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 1-1-2026 và Luật An ninh mạng (sửa đổi), có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, đã xác lập rõ quyền kiểm soát dữ liệu của người dân, trách nhiệm của doanh nghiệp cũng như các hành vi bị nghiêm cấm như lừa đảo, giả mạo, mua bán dữ liệu hay sử dụng trí tuệ nhân tạo trái pháp luật.

Đáng chú ý, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân quy định mức xử phạt rất nghiêm khắc: vi phạm chuyển dữ liệu cá nhân xuyên biên giới có thể bị phạt tới 5% tổng doanh thu năm trước; hành vi mua bán dữ liệu cá nhân trái phép có thể bị phạt gấp 10 lần khoản thu lợi bất chính; các vi phạm khác bị phạt tới 3 tỉ đồng đối với tổ chức. Đây được xem là "cú đấm thép" đối với các doanh nghiệp đang nắm giữ khối lượng dữ liệu lớn như ngân hàng, công ty công nghệ. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thiếu luật, mà ở chỗ các quy định này cần được thực thi một cách quyết liệt, liên tục và đi trước sự thay đổi của tội phạm. Nếu luật chỉ dừng ở trên giấy, trong khi dữ liệu cá nhân vẫn bị rò rỉ, mua bán ngầm thì lừa đảo qua mạng vẫn còn đất sống.

Muốn ngăn chặn lừa đảo từ gốc, cần làm cho chi phí phạm tội trở nên cao hơn lợi ích mà đối tượng thu được. Khi tài khoản ngân hàng, ví điện tử được giám sát chặt chẽ, dòng tiền bất thường bị chặn kịp thời, sim rác và cuộc gọi rác bị loại bỏ thường xuyên thì không gian hoạt động của tội phạm sẽ bị thu hẹp rõ rệt. Song song đó, các nền tảng số cần chịu trách nhiệm thực chất hơn trong việc kiểm soát nội dung quảng cáo, đặc biệt là các quảng cáo liên quan đến đầu tư tài chính, tiền ảo, không để các kịch bản lừa đảo khoác áo công nghệ hợp pháp.

Một yếu tố then chốt khác là tốc độ phản ứng. Lừa đảo qua mạng thay đổi từng ngày, từng giờ, vì vậy nếu chờ đầy đủ quy trình xác minh rồi mới can thiệp thì thiệt hại đã xảy ra. Cảnh báo sớm, chặn nhanh các website, đường link, tài khoản nghi vấn cần được thực hiện ngay khi có dấu hiệu bất thường, song song với quá trình xử lý pháp lý.

Lừa đảo qua mạng sẽ còn tiếp tục biến đổi cùng với công nghệ. Vì vậy, giải pháp bền vững không phải là chạy theo xử lý từng vụ việc, mà là xây dựng một cơ chế phòng ngừa chủ động, nơi pháp luật được thực thi nghiêm, dữ liệu được bảo vệ chặt chẽ và mọi chủ thể đều phản ứng nhanh hơn tội phạm một bước. Chỉ khi đó, việc phòng chống lừa đảo trên không gian mạng mới thực sự đi vào chiều sâu và mang lại hiệu quả lâu dài. 

Lê Tỉnh ghi