Bi kịch “đất trăm nghề”

Cả nước hiện có 1.500 làng nghề, là nơi khai phóng của sản phẩm thủ công mỹ nghệ - một trong mười mặt hàng xuất khẩu chủ lực của VN, kim ngạch năm 2006 là 627 triệu USD. Sau khi VN vào WTO, cơ hội xuất khẩu mặt hàng trên rất lớn, nhưng liệu các làng nghề có làm tròn “sứ mệnh”?

Hà Tây còn được gọi là đất trăm nghề bởi có số lượng làng nghề nhiều nhất cả nước (411) với đủ loại ngành nghề khác nhau từ gỗ mỹ nghệ, sơn mài, dệt lụa, dệt len, bánh kẹo, thêu ren, khảm trai... Tuy nhiên, nhiều sản phẩm làng nghề vẫn chưa thật sự nở rộ và chỉ quẩn quanh nội địa. Sản phẩm làng nghề ở Hà Tây chưa thể đi xa bởi tầm nhìn... có hạn của chính quyền và thói làm ăn cẩu thả của cư dân địa phương.

Lụa Vạn Phúc: Có tiếng, chưa có miếng

Tôi tìm đến làng dệt lụa Vạn Phúc (thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây) hay còn gọi là lụa Hà Đông, nằm bên con sông Đáy. Hình ảnh đầu tiên nơi cổng làng là dấu tích tấm biển ghi tên làng nghề truyền thống đã bị kẻ gian lấy cắp từ lâu, hở ra một hố trống hoác. Từ nhiều năm qua, làng Vạn Phúc đã trở thành một điểm đến trong nhiều tour du lịch của Hà Nội, Hà Tây và khách du lịch tìm đến đây cũng chỉ mong mua được mảnh lụa được dệt nên từ sợi tơ tằm. Có điều, khách đến chủ yếu chỉ để xem mà mua còn rất dè dặt. Bà Triệu Thị Thực, 68 tuổi, vợ ông Nguyễn Hữu Chỉnh, chủ tịch Hiệp hội Dệt lụa làng nghề Vạn Phúc, cho biết mỗi năm gia đình bà sản xuất trung bình 6.000 m, chủ yếu là loại lụa rẻ tiền từ 18.000 đồng đến 30.000 đồng/m và tự sản tự tiêu là chủ yếu. Cũng như nhiều gia đình khác trong làng, bà Thực không thể cho chạy máy hết công suất, nhiều máy dệt phải phủ bạt bỏ không và có khi nghỉ sản xuất cả tháng vì hàng không tiêu thụ được. “Lụa Vạn Phúc chủ yếu vẫn chỉ bán tại chỗ hay đem lên Hà Nội và thi thoảng mới có người mua mang đi nước ngoài hay khách ngoại quốc mua làm quà, còn chưa khi nào xuất khẩu lớn” - bà Thực nói. Vào thời điểm này, lụa Vạn Phúc đang ế ẩm, 50 cửa hàng trong làng lâu lâu mới có khách vào mua, còn các cửa hàng ở phố cổ Hà Nội (Hàng Gai, Hàng Trống, Hàng Đào...) cũng không nhập nhiều hàng. Bà Thực bộc bạch: “Nếu không khéo tính, dệt mét lụa ra còn lỗ, còn khéo tính thì cũng được lãi 1.000 - 2.000 đồng”.

Làm hàng dỏm để... tự sát!

Tôi thắc mắc vì sao dân làng không dệt loại lụa đắt tiền để có lợi nhuận và đáp ứng nhu cầu khách cao cấp, bà Thực giải thích là do ở làng chỉ có một, hai người dệt được loại tầm se, loại lụa dày dặn, màu không phai và không pha sợi tơ bóng (tơ sa khoáng) nhập từ Trung Quốc; còn lại chủ yếu sản xuất loại lụa rẻ tiền. Hiện cả làng Vạn Phúc, với 5.000 nhân khẩu, có khoảng 1.000 máy dệt (5 triệu đồng/máy), nhưng một nửa trong số đó không thường xuyên hoạt động hoặc đóng máy quanh năm.

Theo ông H., một người dệt lụa lâu năm ở Vạn Phúc, nguyên nhân sâu xa dẫn đến làng nghề không phát triển lại xuất phát từ việc sản xuất hàng pha. Ông H. cho biết, một mảnh lụa tơ tằm không pha sợi sa khoáng thấp nhất cũng trên 100.000 đồng/m, loại đắt nhất có thể tới 300.000 đồng/m, tùy thuộc vào màu sắc, độ dày mỏng, hoa văn. Do ham giá thành rẻ mà hầu hết dân trong làng đều dệt lụa pha sợi sa khoáng (70% - 80%) thay vì sợi tơ tằm và tấm lụa không thể thu hút khách hàng vì mặc rất nóng, bí và phai màu. Giá 1 kg sợi tơ tằm là 800.000 đồng, so với sợi tơ sa khoáng chỉ có 65.000 đồng, sợi ni lông còn rẻ hơn. Mỗi kg tơ dệt được 5 - 7 m vải, tùy độ dày mỏng. “Sản phẩm không hấp dẫn được khách, dẫn tới nhiều máy dệt phải “đắp chiếu”, sản phẩm không thể ra khỏi biên giới và không ít gia đình bị phá sản” - ông H. rầu rĩ kể.

Mất khách hàng vì thiếu thợ

Cách làng lụa Vạn Phúc khoảng 10 km theo Quốc lộ 72 là làng dệt len truyền thống La Phù (huyện Hoài Đức, Hà Tây), nơi đang làm không hết việc. Từ nguồn đầu ra sản phẩm dồi dào của La Phù, hiện nay nghề dệt len đã lan rộng ra hàng chục xã khác của các huyện trong tỉnh như: Hoài Đức, Quốc Oai, Chương Mỹ..., giải quyết việc làm cho hàng vạn lao động. Bí thư Đảng ủy xã La Phù Nguyễn Duy Sinh cho biết, hiện xã có hai ngành nghề truyền thống là dệt len và làm bánh kẹo, giá trị sản xuất công nghiệp chiếm 76% tổng thu nhập toàn xã (dệt len chiếm 80%), với thu nhập bình quân đầu người trên 12 triệu đồng/người/năm và trên 50 triệu đồng/hộ/năm. Hiện La Phù có 20 công ty TNHH và công ty cổ phần dệt len, trong tổng số 52 doanh nghiệp và hàng trăm cơ sở sản xuất, hàng ngàn hộ sản xuất cá thể. Mỗi năm, giá trị xuất khẩu từ mặt hàng dệt len ở La Phù khoảng 400 tỉ đồng, chủ yếu là xuất đi thị trường châu Âu và Mỹ, với sản phẩm áo và mũ len. Theo ông Sinh, điều khó nhất hiện nay của xã là các doanh nghiệp không biết kiếm đâu ra nhân công dệt len, mặc dù chính quyền xã đã phối hợp mở lớp đào tạo nhưng không đáp ứng được nhu cầu. Trong khi đó, tỉnh Hà Tây và các ngành chức năng thiếu quan tâm, hỗ trợ về vấn đề này.

Ông Tạ Tương Quang, Phó Giám đốc Công ty TNHH Dệt Minh Phương, doanh nghiệp có quy mô lớn nhất La Phù mỗi năm thu trên 30 tỉ đồng từ hàng dệt len xuất khẩu, cho biết ông đã chạy đôn chạy đáo cũng chỉ tuyển được trên 400 công nhân (lương 1 triệu đồng/người/tháng), trong khi cần tới hơn 600 người. Ông Quang cho hay, hiện các điểm đào tạo nghề dệt len rất ít và không chính quy. Việc thiếu thợ đã làm công ty của ông Quang phải bất lực nhìn một khách hàng Mỹ sang Trung Quốc đặt hàng vì họ yêu cầu một đơn hàng lớn.