Thách thức về nguồn nhân lực
Sự "lép vế" của các môn KHTN cho thấy một khoảng cách lớn giữa định hướng cá nhân của học sinh và nhu cầu chiến lược của quốc gia
Dữ liệu thống kê cho kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 cho thấy sự lựa chọn áp đảo của các môn khoa học xã hội (KHXH) so với khoa học tự nhiên (KHTN) của học sinh trên quy mô toàn quốc. Điều đó phản ánh một "cơ chế tự vệ" và tối ưu hóa điểm số của học sinh (HS) trước những áp lực thi cử.
Một trong những lý do cốt lõi là "xác suất an toàn của điểm số". HS thường cảm thấy các môn KHXH dễ đạt điểm trung bình trở lên hơn, ít rủi ro "liệt" hơn so với các môn KHTN vốn đòi hỏi tư duy logic khắt khe và kỹ năng tính toán phức tạp. Khi mục tiêu hàng đầu là tấm bằng tốt nghiệp, học sinh có xu hướng đi theo lối an toàn thay vì mạo hiểm với những môn "khô, khó, khổ".
Trái ngược với bức tranh chung của cả nước, HS tại các thành phố lớn lại có những lựa chọn mang tính chiến lược khác biệt. Tại TP HCM, xu hướng lựa chọn môn thi đi ngược lại với thống kê toàn quốc. Trong khi tỉ lệ chọn KHTN cả nước chỉ khoảng 37% , thì tại thành phố này, tỉ lệ HS chọn các môn tự nhiên lên tới 60,85%.
Lý giải cho sự khác biệt này, các chuyên gia chỉ ra tính chất năng động của nền kinh tế thành phố, nơi nhu cầu nhân lực các ngành kỹ thuật, công nghệ và kinh tế luôn ở mức cao. HS ở các thành phố lớn có xu hướng định hướng nghề nghiệp vào các khối ngành có tính ứng dụng thực tế và cơ hội thu nhập tốt.
Dự báo đến năm 2030, lĩnh vực kỹ thuật công nghệ sẽ chiếm tới 35% tổng nhu cầu nhân lực toàn quốc, dẫn đầu trong tất cả các ngành nghề. Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu cụ thể cho các ngành mũi nhọn. Ngành trí tuệ nhân tạo (AI) và khoa học dữ liệu là xương sống của kinh tế số, đòi hỏi đội ngũ chuyên gia trình độ cao có nền tảng toán học và KHTN vững chắc.
Sự "lép vế" của các môn KHTN như vật lý, hóa học và đặc biệt là sinh học trong kỳ thi tốt nghiệp 2025 (với tỉ lệ chọn lần lượt chỉ khoảng 30%, 21% và 6%) cho thấy một khoảng cách lớn giữa định hướng cá nhân của học sinh và nhu cầu chiến lược của quốc gia. Nếu không có sự can thiệp kịp thời, tình trạng thiếu hụt nhân lực trình độ cao sẽ kìm hãm đà phát triển kinh tế.
Để bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành KHTN và công nghệ, cần thực hiện một hệ thống giải pháp đồng bộ từ cấp độ vĩ mô đến vi mô. Cần có những cơ chế ưu đãi mạnh mẽ để thu hút HS giỏi theo học các ngành khoa học cơ bản và công nghệ chiến lược như học bổng, học phí và tín dụng ưu đãi.
Cải cách phương pháp giảng dạy và giáo dục STEM, làm cho các môn học khoa học trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn ngay từ bậc phổ thông. Hướng nghiệp cần được thực hiện sớm từ cấp THCS, giúp HS hiểu rõ về bản thân và các ngành nghề tương lai trước khi phải đưa ra quyết định chọn môn ở lớp 10. Bên cạnh đó, đề thi tốt nghiệp THPT các môn KHTN cần giảm bớt tính kỹ thuật toán học thuần túy, tăng cường các câu hỏi mang tính vận dụng thực tế để giảm bớt rào cản tâm lý cho HS.
Để đáp ứng khát vọng vươn lên của đất nước trong kỷ nguyên số, việc tái định hướng và khuyến khích HS quay trở lại với KHTN và công nghệ là nhiệm vụ mang tính sống còn. Chỉ khi chúng ta tạo ra được một môi trường học tập sáng tạo, đầy đủ động lực, nguồn nhân lực STEM mới có thể phát triển mạnh mẽ, trở thành trụ cột cho sự phát triển bền vững của quốc gia.