TP HCM biến “cơ chế” thành “cơ hội”

Cuộc “sắp xếp giang sơn” về quản trị đang mở ra cơ hội tăng tốc, nâng năng lực cạnh tranh cho siêu đô thị hơn 14 triệu dân.

Ngày 1-7-2025 đã trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử quản trị quốc gia. Lần đầu tiên, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành đồng loạt tại 34 tỉnh, thành phố, mở ra một kỷ nguyên quản trị mới theo hướng tinh gọn hơn, hiệu quả hơn và hướng mạnh về người dân, doanh nghiệp.

Với TP HCM, sự kiện này đặt nền móng cho bước phát triển mới của một siêu đô thị hơn 14 triệu dân sau khi hợp nhất không gian phát triển với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.

Từ đô thị lớn đến siêu đô thị

Trong hành trình 80 năm kể từ Tuyên ngôn Độc lập, đất nước đã nhiều lần đứng trước những bước ngoặt lớn. Nhưng hiếm có cuộc cải cách nào tác động sâu rộng, trực diện đến đời sống kinh tế - xã hội như lần này. TP HCM là đầu tàu kinh tế của cả nước, nơi đóng góp gần 1/4 GDP và hơn 1/3 thu ngân sách quốc gia, việc sắp xếp bộ máy không đơn thuần là tinh giản đầu mối mà là tái cấu trúc cách vận hành của một siêu đô thị, để từ đó chuyển "cơ chế" thành "cơ hội", giải phóng nguồn lực và tạo động lực tăng trưởng mới.

Sau khi mở rộng không gian phát triển, TP HCM bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới khi quản trị một vùng đô thị - công nghiệp - cảng biển liên hoàn, với quy mô dân số hơn 14 triệu người, hàng trăm ngàn doanh nghiệp và hàng chục ngàn dự án đầu tư lớn nhỏ. Đây là thực thể kinh tế - xã hội có độ phức tạp bậc nhất cả nước, đòi hỏi một bộ máy quản trị đủ nhanh, đủ linh hoạt và đủ gần thực tiễn.

Trong nhiều năm, TP HCM đã nỗ lực cải cách hành chính, xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số, song thực tế cho thấy mô hình chính quyền 3 cấp vẫn tồn tại những "điểm nghẽn" cố hữu, như phân cấp chưa triệt để, thẩm quyền chồng chéo, nhiều thủ tục phải qua nhiều tầng nấc trung gian. Với quy mô siêu đô thị, mỗi "độ trễ" trong xử lý hồ sơ không chỉ là câu chuyện thủ tục mà là chi phí xã hội khổng lồ, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, đời sống người dân và sức cạnh tranh của thành phố.

Chính trong bối cảnh đó, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai như một quyết định mang tính chiến lược, giúp TP HCM tái thiết cấu trúc quản trị đô thị. Việc giảm một cấp trung gian, tăng phân quyền cho cơ sở và tập trung thẩm quyền ở cấp thành phố đã tạo ra một hệ thống vận hành gọn hơn, rõ trách nhiệm hơn và phản ứng nhanh hơn trước yêu cầu phát triển.

Giảm tầng nấc, tăng tốc độ

Điểm thay đổi dễ nhận thấy nhất của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại TP HCM là tốc độ xử lý công việc. Trước đây, nhiều thủ tục về đất đai, xây dựng, đầu tư phải qua 3 vòng thẩm quyền, kéo dài từ 30 đến 45 ngày, thậm chí lâu hơn với các hồ sơ phức tạp. Khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành, thẩm quyền được phân định rõ với cấp xã giải quyết các thủ tục hành chính thường xuyên, sát dân; cấp thành phố trực tiếp xử lý những vấn đề lớn, liên ngành, có tính chiến lược.

Nhờ đó, kỳ vọng thời gian giải quyết nhiều thủ tục quan trọng được rút ngắn đáng kể. Cấp phép xây dựng, chuyển mục đích sử dụng đất, đăng ký đầu tư, những lĩnh vực từng được xem là "điểm nghẽn" nay đã có quy trình liên thông rõ ràng hơn, giảm tình trạng hồ sơ "chạy vòng". Người dân, doanh nghiệp không còn phải đi lại nhiều lần giữa các cơ quan, giảm đáng kể chi phí thời gian và chi phí không chính thức.

Ở cấp cơ sở, việc trao quyền mạnh hơn cho phường, xã giúp chính quyền thật sự gần dân. Các thủ tục về hộ tịch, chứng thực, đăng ký kinh doanh hộ cá thể, xác nhận cư trú… được giải quyết ngay tại địa bàn, nhanh gọn và minh bạch hơn. Với một siêu đô thị, nơi mỗi ngày có hàng chục ngàn giao dịch hành chính, sự thay đổi này mang ý nghĩa rất lớn. Bộ máy hành chính không còn là "lực cản" mà trở thành bộ phận hỗ trợ cho nhịp sống và nhịp phát triển của thành phố.

Đòn bẩy cho cạnh tranh, bứt phá

Hiện nay, ngoài Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98, Quốc hội cũng đã ban hành Nghị quyết 188 về xây dựng hệ thống đường sắt đô thị ở TP Hà Nội và TP HCM và Nghị quyết 222 về xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế, với nhiều cơ chế chính sách thí điểm vượt trội. Cùng với quá trình triển khai 4 nghị quyết "bộ tứ trụ cột", tạo nên sự đồng bộ, tính hệ thống đối với cơ chế phân cấp, phân quyền và chính sách huy động nguồn lực, nhất là thu hút các nhà đầu tư chiến lược vào các ngành, lĩnh vực mà TP HCM có lợi thế phát triển trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng một bộ máy đủ linh hoạt để thực thi. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã giúp thành phố tận dụng tốt hơn các cơ chế này, đặc biệt trong thu hút đầu tư và phát triển hạ tầng.

Với thẩm quyền tập trung hơn ở cấp thành phố, các quyết định liên quan đến dự án lớn, đầu tư chiến lược được xử lý nhanh và đồng bộ hơn. Nhà đầu tư, nhất là trong lĩnh vực công nghệ cao, logistics, hạ tầng đô thị, cảm nhận rõ sự thay đổi trong cách điều hành theo hướng ít khâu trung gian hơn, rõ đầu mối hơn, trách nhiệm được quy về một cấp quyết định cuối cùng. Điều này tạo ra tín hiệu tích cực về môi trường đầu tư, củng cố niềm tin của doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Không chỉ vậy, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp còn giúp TP HCM nâng cao năng lực cạnh tranh đô thị. Trong bối cảnh các thành phố lớn trong khu vực Đông Nam Á đang cạnh tranh gay gắt để thu hút dòng vốn, nhân lực chất lượng cao và các chuỗi giá trị toàn cầu, tốc độ ra quyết định và chất lượng quản trị là yếu tố then chốt. Việc rút ngắn thời gian thủ tục, minh bạch hóa quy trình và phân quyền rõ ràng sẽ giúp TP HCM cải thiện đáng kể các chỉ số về môi trường kinh doanh, tiếp cận đất đai, đầu tư và dịch vụ công.

Quan trọng hơn, mô hình mới tạo điều kiện để thành phố tập trung vào những quyết sách dài hạn, thay vì bị cuốn vào xử lý những vấn đề vụn vặt. Đây chính là nền tảng để TP HCM triển khai các chiến lược lớn về phát triển đô thị thông minh, kinh tế số, kinh tế xanh và trung tâm tài chính quốc tế, những mục tiêu chỉ có thể đạt được khi bộ máy quản trị đủ mạnh và đủ linh hoạt.