Sức khỏe

Tử thần rình rập từ món ăn truyền thống

Thêm hàng loạt vụ ngộ độc botulinum liên quan đến món cá ủ chua ở Đà Nẵng, một lần nữa dấy lên sự nguy hiểm đáng sợ từ những món theo phong tục địa phương.

Ngày 20-3, tiếp xúc với chúng tôi trên giường bệnh ở Đà Nẵng, bệnh nhân Y Đính (một trong những nạn nhân ngộ độc mới đây) cho biết cá ủ chua là món ăn truyền thống từ lâu đời tại địa phương. "Từng nghe nhiều người bị ngộ độc sau khi ăn cá ủ chua nhưng cứ nghĩ là do cá từ đồng bằng đưa lên mới bị chứ chế biến từ cá ở suối thì không sao. Món cá ủ chua rất ngon, không ăn thì thèm lắm. Bây giờ sợ lắm rồi, không dám ăn nữa" - bà Đính mếu máo.

Từng có người tử vong

Theo Trung tâm Y tế (TTYT) khu vực Phước Sơn (TP Đà Nẵng), trong 2 ngày 18 và 19-3, đơn vị này đã tiếp nhận 2 bệnh nhân cùng trú tại thôn 3, xã Phước Năng với các triệu chứng nghi ngộ độc sau khi sử dụng cá ủ chua.

Trường hợp thứ nhất là bà Y Hảo (54 tuổi) nhập viện trong tình trạng đau đầu, chóng mặt, nôn nhiều, đau bụng, tiêu chảy sau khi ăn cá ủ chua do người quen cho. Trước đó, ngày 8-3, ông A Xuân (63 tuổi, cùng địa phương) đi rừng bắt được một số loại cá tại sông Thanh và mang về chế biến món cá ủ chua. Ngày 17-3, ông Xuân chia cho nhiều người thân trong gia đình để sử dụng. Bà Y Hảo dùng bữa trưa với cá ủ chua trong ngày 18-3, đến khoảng 19 giờ cùng ngày bắt đầu xuất hiện các biểu hiện bất thường và được đưa đi cấp cứu. Tại TTYT khu vực Phước Sơn, bà được chẩn đoán viêm ruột do vi khuẩn, theo dõi ngộ độc thực phẩm và điều trị bằng truyền dịch, kháng sinh.

Ca thứ hai là bà Y Đính (55 tuổi), nhập viện lúc 19 giờ ngày 19-3 với triệu chứng đau đầu, chóng mặt, buồn nôn. Đây cũng là người đã ăn cá ủ chua được chia từ cùng nguồn thực phẩm nói trên. Bà Y Đính nhiều lần ăn cá ủ chua trong các ngày 17 và 18-3; đến chiều 19-3 xuất hiện triệu chứng mệt mỏi, chóng mặt, buồn nôn nên được người nhà đưa đi cấp cứu. Các bác sĩ chẩn đoán bệnh nhân bị nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn, theo dõi ngộ độc thực phẩm.

BSCKI Nguyễn Nhật Minh, TTYT khu vực Phước Sơn, cho biết trong 2 bệnh nhân nghi ngờ ngộ độc sau khi ăn cá ủ chua thì bà Y Hảo ăn ít nhưng lại nặng hơn. Hiện sức khỏe các bệnh nhân đang hồi phục. Từ đầu năm đến nay, trung tâm đã tiếp nhận 7 trường hợp nhập viện nghi bị ngộ độc sau ăn món cá truyền thống nói trên.

Trước đó, ngày 9-3, 6 người trong một gia đình tại xã Phước Năng cũng nhập viện cấp cứu sau khi ăn cá ủ chua, trong đó có 3 ca nặng, nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng phải chuyển lên tuyến trên. Năm 2023, khu vực này cũng từng ghi nhận nhiều ca ngộ độc sau khi ăn cá ủ chua, trong đó có một trường hợp tử vong.

Cầu cứu thuốc giải độc ở nước ngoài

Theo ông Nguyễn Tấn Hải, Phó Giám đốc Sở Y tế TP Đà Nẵng, kết quả xét nghiệm một số mẫu cá ủ chua của hàng loạt vụ ngộ độc nói trên phát hiện có Clostridium botulinum. Ngành y tế TP Đà Nẵng đã phải cầu cứu Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hỗ trợ khẩn cấp thuốc giải độc botulinum để cứu người.

Trước đó, ông Hải cùng đoàn công tác Sở Y tế đã trực tiếp đến khảo sát tại xã Phước Năng sau khi xảy ra các vụ ngộ độc. Món cá ủ chua là món ăn truyền thống gắn với phong tục, tập quán sinh hoạt của đồng bào địa phương và được người dân sử dụng phổ biến trong bữa ăn hằng ngày. Tuy nhiên, việc chế biến, bảo quản và sử dụng các thực phẩm ủ chua, lên men truyền thống của người dân vẫn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, nhất là khi quy trình chế biến, bảo quản chưa bảo đảm. Bên cạnh đó, một bộ phận người dân vẫn còn chủ quan khi xuất hiện các triệu chứng ban đầu về nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, dẫn đến việc chậm trễ trong việc tiếp cận cơ sở y tế để được khám và xử trí kịp thời.

Ngoài ra, công tác tuyên truyền, hướng dẫn người dân về phòng chống ngộ độc thực phẩm tại địa bàn vẫn còn hạn chế; hệ thống truyền thông trực quan (pa nô, áp phích, tài liệu hướng dẫn...) tại các điểm sinh hoạt cộng đồng và khu vực thôn còn thiếu, khiến người dân khó tiếp cận các khuyến cáo, hướng dẫn bảo đảm an toàn thực phẩm, phòng chống ngộ độc thực phẩm.

Liên quan đến sự việc, UBND TP Đà Nẵng đã ra văn bản yêu cầu tăng cường các biện pháp phòng chống ngộ độc thực phẩm do độc tố botulinum. Yêu cầu các địa phương tổ chức rà soát, nắm tình hình các hộ gia đình có chế biến, dự trữ các loại thực phẩm ủ chua, muối chua, lên men thủ công (đặc biệt là cá ủ chua, thịt heo, da heo tự chế biến) trên địa bàn. Vận động người dân tạm thời không chế biến, sử dụng các loại thực phẩm ủ chua, lên men thủ công không bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát tại cộng đồng; kịp thời phát hiện, nhắc nhở và xử lý các trường hợp vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo thẩm quyền…

Khan hiếm thuốc giải độc

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên chi Hội Truyền nhiễm TP HCM, ngộ độc botulinum có nguyên nhân chính là việc bảo quản thực phẩm không đúng cách. Khi thực phẩm được chế biến và lưu trữ trong môi trường thiếu ô xy hoặc không đạt yêu cầu vệ sinh, vi khuẩn Clostridium botulinum dễ dàng phát triển và sản sinh độc tố. Vấn đề này không chỉ liên quan đến chất lượng thực phẩm mà còn gắn với thói quen ăn uống truyền thống. Mặc dù đã có một số chiến dịch truyền thông về an toàn thực phẩm nhưng việc tiếp cận thông tin còn hạn chế, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa. Người dân ở các khu vực này thường duy trì thói quen bảo quản thực phẩm không an toàn, dẫn đến nguy cơ ngộ độc. Vì vậy, việc thay đổi nhận thức cộng đồng, đặc biệt ở các địa phương, là giải pháp quan trọng. Công tác truyền thông cần được thực hiện thường xuyên, kết hợp với các cơ sở y tế địa phương để cung cấp thông tin kịp thời và chính xác.

"Ngộ độc botulinum có thể phòng ngừa được nếu người dân thay đổi thói quen bảo quản thực phẩm và tuân thủ quy trình chế biến an toàn. Để đạt được hiệu quả, công tác truyền thông cần đi sâu vào từng hộ gia đình, giúp họ nhận thức rõ về mối nguy từ thực phẩm không an toàn" - BS Khanh cảnh báo.

PGS-TS-BS Phạm Văn Quang, Trưởng Khoa Hồi sức tích cực chống độc - Bệnh viện Nhi Đồng 1 (TP HCM), cho biết việc điều trị ngộ độc botulinum đòi hỏi thuốc giải độc đặc biệt. Tuy nhiên, việc cung cấp thuốc giải độc trong các tình huống cấp cứu vẫn gặp nhiều khó khăn. Trước đó, Bộ Y tế đã có kế hoạch thành lập các trung tâm dự trữ thuốc hiếm tại các bệnh viện lớn như Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Huế và Bệnh viện Chợ Rẫy nhưng việc triển khai còn chậm. Một số bệnh viện ở TP HCM đã triển khai hệ thống tra cứu thuốc hiếm, giúp các cơ sở y tế dễ dàng tìm kiếm thuốc khi cần thiết. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn chỉ áp dụng trong phạm vi thành phố và thiếu sự kết nối toàn quốc.

Theo BS Quang, chi phí cho thuốc hiếm không phải là vấn đề lớn nhưng việc bảo quản thuốc để tránh hết hạn là thách thức lớn. Do đó, cần có cơ chế dự trữ và sử dụng thuốc hiếm hợp lý để bảo đảm thuốc luôn sẵn sàng trong các tình huống cấp cứu. Công tác truyền thông về an toàn thực phẩm và phát triển cơ chế dự trữ thuốc hiếm là những giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm thiểu nguy cơ ngộ độc botulinum.

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP HCM (HCDC) cảnh báo ngộ độc botulinum là bệnh hiếm nhưng nguy hiểm, có thể gây tử vong nếu không điều trị kịp thời. Độc tố botulinum do vi khuẩn Clostridium botulinum và một số loài khác gây ra, tấn công hệ thần kinh, dẫn đến tê liệt cơ, khó thở. Vi khuẩn này tồn tại trong môi trường tự nhiên và phát triển thành độc tố trong điều kiện thiếu ô xy, nhiệt độ thấp, độ ẩm thấp và độ a xít thấp. Thực phẩm bảo quản không đúng cách như thực phẩm đóng hộp, lên men hoặc tự chế biến là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển.

Triệu chứng ngộ độc bao gồm khó nuốt, yếu cơ, nhìn đôi, sụp mí mắt, mờ mắt, nói lắp, khó thở và đau bụng, tiêu chảy. Trẻ sơ sinh có thể có triệu chứng táo bón, bú kém, khó thở và khóc yếu. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể gây tê liệt các cơ quan quan trọng như cơ hô hấp dẫn đến tử vong. Để phòng ngừa ngộ độc, ngành y tế khuyến cáo sử dụng nguyên liệu an toàn, tuân thủ quy trình vệ sinh nghiêm ngặt trong sản xuất thực phẩm, đặc biệt là đồ hộp. Không sử dụng thực phẩm hỏng hoặc hết hạn và tránh tự đóng gói thực phẩm mà không có quy trình bảo quản an toàn. Khi lên men thực phẩm, cần bảo đảm độ chua và mặn đủ để ngăn vi khuẩn phát triển. Nếu có dấu hiệu ngộ độc, cần đến ngay cơ sở y tế để điều trị.