Văn hóa truyền thống - tài nguyên quý giá của nhạc Việt

Văn hóa truyền thống là chất liệu giúp nhạc Việt định hình bản sắc: Đủ hiện đại để hội nhập, song cũng đủ khác biệt để không bị hòa lẫn giữa âm nhạc toàn cầu

Từ "See tình", "Bắc Bling" đến làn sóng indie (sản phẩm tự sáng tác, sản xuất và phát hành) mang màu sắc vùng miền, V-pop đang dần chuyển sang xu hướng "dân gian hóa đại chúng".

Nguồn cảm hứng sáng tạo

Nhiều năm qua, V-pop phát triển dưới cái bóng của hiện tượng toàn cầu hóa. Một ca khúc được xem là "đẳng cấp" khi mang màu sắc, phối khí kiểu Âu - Mỹ, vận hành theo mô hình Kpop, sở hữu visual (hình ảnh) Hàn Quốc hay theo xu hướng thời trang Trung Quốc. Có thời gian, chuẩn mực của sự hiện đại được cho là càng giống thế giới càng tốt. Song, khi những sản phẩm âm nhạc ngày càng giống nhau, khán giả bắt đầu khao khát sự khác biệt.

Đã có lúc, nhiều khán giả Việt Nam tin rằng sản phẩm âm nhạc càng giống thế giới thì càng hiện đại. Thế nhưng, khi các nền tảng số hóa bùng nổ, một bản EDM Thái Lan, một track TikTok Việt Nam hay một ca khúc Kpop đôi khi chỉ còn khác nhau ở ngôn ngữ. Nhiều sản phẩm nhờ các thuật toán dù tối ưu được việc lan tỏa nhưng cũng khiến âm nhạc ngày càng thiếu cá tính.

Từ đó, những chất liệu từng được xem là "quê mùa", "xưa cũ" như dân ca, cải lương, chèo, quan họ, tiếng đàn nguyệt, nhịp phách cổ, áo tứ thân, áo yếm… lại trở thành nguồn cảm hứng tạo nên những sản phẩm có sức lan tỏa mạnh mẽ. Văn hóa truyền thống không còn xuất hiện như lớp trang trí cho hoài niệm, mà bước thẳng vào nhạc đại chúng như một xu hướng mới.

Sự trở lại này không mang tinh thần phục dựng quá khứ mà là tái sinh bản sắc bằng ngôn ngữ âm nhạc hiện đại. Quan họ hòa vào house music, dân ca xuất hiện trên TikTok remix, áo tứ thân bước lên sân khấu concert... Người trẻ đã xem sự khác biệt văn hóa bản địa trong sản phẩm âm nhạc là dấu ấn đáng tự hào.

Trong một thế giới mà mọi xu hướng đều có thể bị sao chép chỉ sau vài phút lướt mạng xã hội, "độc bản" trở thành giá trị hiếm hoi còn đủ sức giữ lại sự chú ý. Bản sắc văn hóa chính là điều tạo nên tính độc bản này. Nhiều nghệ sĩ trẻ không quay về với chất liệu truyền thống như một nghĩa vụ gìn giữ, mà như một cách định vị bản thân. Họ không tiếp cận văn hóa với tâm thế học thuộc lịch sử, mà xem nó như một phần của đời sống hiện nay.

Tuy nhiên, phía sau các sản phẩm âm nhạc triệu view và những lời tung hô, vẫn tồn tại một câu hỏi đáng suy ngẫm: Đây có phải là sự trỗi dậy thật sự của bản sắc truyền thống hay chỉ là một xu hướng nhất thời mà thị trường đang khai thác? Giữa ranh giới mong manh của sự sáng tạo và đi theo xu hướng, điều quyết định giá trị lâu dài không phải là việc đưa bao nhiêu yếu tố truyền thống vào sản phẩm, mà ở chỗ nghệ sĩ có thật sự hiểu và sống cùng bản sắc đó hay không.

Có thể nói văn hóa truyền thống là chất liệu giúp V-pop định hình bản sắc riêng: Đủ hiện đại để hội nhập, nhưng cũng đủ khác biệt để không bị hòa lẫn giữa những sản phẩm âm nhạc trên toàn cầu.

Không nên hời hợt

Một sản phẩm âm nhạc lan tỏa không chỉ nhờ thông điệp hay, mà còn nhờ cảm xúc của nghệ sĩ khi kể câu chuyện và cảm nhận của khán giả khi thấy mình trong đó. Thành công của MV "Bắc Bling" là một ví dụ. Sản phẩm này không hô hào, kêu gọi giới trẻ hãy yêu văn hóa dân tộc. Thay vào đó, "Bắc Bling" đã biến văn hóa thành điều đáng tự hào, hấp dẫn để nhiều người tự nguyện chia sẻ.

Khi những làn điệu quan họ xuất hiện phổ biến trên mạng xã hội, khi những hình ảnh làng quê Việt Nam được tái hiện bằng ngôn ngữ V-pop, văn hóa truyền thống không còn nằm yên trong sách vở hay viện bảo tàng. Nó bước vào đời sống giải trí đương đại, trở thành một phần trải nghiệm hằng ngày của nghệ sĩ và khán giả. Ở đó, âm nhạc đã làm được điều mà ngành du lịch hay văn hóa từng mất nhiều công sức quảng bá, thực hiện: Khiến người trẻ chủ động chạm vào bản sắc quê hương mình, dân tộc mình.

Thực tế cho thấy một MV nổi tiếng có thể có sức ảnh hưởng hơn cả một chiến dịch truyền thông kéo dài nhiều tháng về địa phương nào đó. Người trẻ chưa chắc đã tìm đến Bắc Ninh sau khi xem những thông tin về du lịch. Họ đến vì muốn được hòa mình với khung cảnh từng xuất hiện trong "Bắc Bling", muốn trải nghiệm cảm giác mà âm nhạc đã gợi mở.

Sau thành công của những sản phẩm đậm màu sắc dân gian, thị trường nhạc Việt nhanh chóng xuất hiện hàng loạt công thức quen thuộc: một đoạn dân ca remix, vài bộ cổ phục, những hình ảnh đình chùa, màu phim hoài cổ rồi gắn thêm hashtag "tự hào văn hóa Việt".

Song, nhiều trường hợp sử dụng chất liệu văn hóa truyền thống chưa hẳn đã thật sự hiểu biết về nó. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng "thẩm mỹ hóa truyền thống" khi văn hóa bị biến thành lớp trang trí thị giác nhằm tạo hiệu ứng viral. Một chiếc áo dài có thể trở thành xu hướng thời trang, một câu hò miền Trung có thể thành âm thanh phổ biến trên TikTok... Thế nhưng, nếu các sản phẩm ấy ra đời chỉ vì "dễ làm content (nội dung)" thì giá trị của văn hóa truyền thống sẽ nhanh chóng mai một.

Việc nghệ sĩ dùng chất liệu dân gian trong sản phẩm âm nhạc để thu hút thêm khán giả là điều bình thường. Điều đáng lo hơn là khi thị trường nhạc Việt xem việc đó như một "công thức tạo hit": chỉ cần đưa sáo trúc, cổ phục, chất liệu vùng miền... vào sản phẩm. Trong khi đó, bản sắc truyền thống không chỉ được thể hiện qua đạo cụ, mà chủ yếu là qua chiều sâu câu chuyện, qua cách nghệ sĩ hiểu cộng đồng mà mình hướng tới và qua thái độ của họ với chất liệu văn hóa khai thác.

Khán giả trẻ ngày nay có thể dễ bị thu hút bởi những điều "độc lạ" nhưng họ cũng ngày càng nhạy cảm với sự hời hợt. Sản phẩm âm nhạc nếu chỉ khoác áo văn hóa truyền thống để "câu khách" thì rất khó có đời sống lâu dài.

Theo giới chuyên môn, làn sóng "dân gian hóa" của V-pop cho thấy nhạc Việt đang dần nhận ra lợi thế cạnh tranh lớn nhất của mình, đó là khả năng tạo ra sự khác biệt với thế giới. Chất liệu văn hóa truyền thống đang được nhạc Việt sử dụng như một tài nguyên để tạo nên bản sắc riêng.