Vỉa hè và sinh kế: Cần cách tiếp cận hài hòa

Muốn chấm dứt tình trạng tái lấn chiếm vỉa hè, TP HCM cần thay đổi tư duy quy hoạch, hài hòa giữa mỹ quan đô thị và sinh kế

Theo ghi nhận của phóng viên Báo Người Lao Động, sau hơn 1 tháng cao điểm ra quân chấn chỉnh và xử lý vi phạm, tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè tại TP HCM đã giảm thiểu rõ rệt, bước đầu thiết lập lại trật tự đô thị.

Diện mạo đô thị thay đổi rõ rệt

Tại các "điểm nóng" ở phường Bến Thành như đường Phan Chu Trinh (cửa Tây chợ Bến Thành); đường Cống Quỳnh, Nguyễn Thị Minh Khai (đoạn Bệnh viện Từ Dũ), đường Phạm Ngũ Lão (đoạn chợ Thái Bình), trật tự được duy trì tốt. Không còn cảnh người dân lấn chiếm để bán hàng rong, dựng xe bát nháo như trước đây, người đi bộ thong thả bước trên vỉa hè.

Theo Công an phường Bến Thành, trung bình một ngày đơn vị ra quân 3 lần (khoảng 4 giờ/ca) để xử lý tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè. Với quyết tâm cao độ, đến nay địa bàn đã chuyển biến đáng kể. Ngoài việc xử phạt, Công an phường cũng cho người dân cam kết không tái lấn chiếm lòng đường, vỉa hè. Đến nay, người dân đã chấp hành tốt, tự giác tháo dỡ mái che, bảng hiệu, trả lại không gian công cộng.

Ông Phạm Vũ (58 tuổi, hộ kinh doanh trên đường Cống Quỳnh) cho biết sau khi nắm được chủ trương lớn của thành phố, ông đã nghiêm chỉnh chấp hành, đồng thời đồng tình với việc xử lý nghiêm để trả lại diện mạo đô thị sạch sẽ, gọn gàng.

Tương tự, thời gian qua, Công an phường Thủ Đức thường xuyên phối hợp với Đội CSGT Cát Lái (Phòng CSGT - Công an TP HCM) quyết liệt xử lý tình trạng lấn chiếm lòng đường, vỉa hè trên các tuyến đường Bình Thọ, Lương Khải Siêu, Bác Ái… Đây là khu vực tập trung nhiều nhà hàng, quán ăn nên nhiều người thường xuyên để xe máy trên vỉa hè. Bên cạnh đó, bảng hiệu, xe đẩy, xe bán hàng rong cũng ảnh hưởng đến trật tự an toàn giao thông.

Theo Đội CSGT Cát Lái, các tổ công tác liên tục xử lý vi phạm cả ngày lẫn đêm tại khu vực này với quyết tâm không để tình trạng lấn chiếm tái diễn. Đặc biệt, đối với các trường hợp để xe máy sai quy định, nếu không có chủ sở hữu, lực lượng CSGT sẽ ghi hình phạt nguội. Sau khi xử lý, lực lượng công an cũng đẩy mạnh tuyên truyền, yêu cầu người dân chủ động tháo dỡ mái che, bệ đỡ chiếm không gian vỉa hè; kiên quyết xử lý các trường hợp không chấp hành.

Lãnh đạo Đội CSGT Rạch Chiếc (Phòng CSGT - Công an TP HCM) cho hay từ ngày đầu cao điểm (16-1) đến nay, đơn vị liên tục phối hợp với Công an các phường Tam Bình, Linh Xuân, Tăng Nhơn Phú... xử lý lấn chiếm lòng đường, vỉa hè, phạt hàng trăm trường hợp vi phạm. Tại các điểm nóng như chợ đầu mối nông sản Thủ Đức, chợ Linh Trung... đến nay tình trạng lấn chiếm đã giảm hẳn, trật tự được lập lại. "Đợt cao điểm sẽ kéo dài đến ngày 15-3, tuy nhiên đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp với công an địa phương để xử lý triệt để" - lãnh đạo Đội CSGT Rạch Chiếc thông tin.

Dù vậy, theo ghi nhận vào ngày 4-3, tại các đường như Nguyễn Hữu Cảnh (phường Thạnh Mỹ Tây); Tôn Đức Thắng, Nguyễn Du (đoạn Bệnh viện Nhi Đồng 2, phường Sài Gòn); Hai Bà Trưng (phường Tân Định), tình trạng lấn chiếm vỉa hè, lòng đường vẫn tái diễn. Nhiều xe hàng rong tràn xuống đường, người đi xe máy xếp hàng dài chờ mua đồ ăn sáng. Bên cạnh đó, tình trạng đậu xe máy trái phép trên vỉa hè vẫn tiếp diễn, gây lộn xộn và mất mỹ quan đô thị.

Quản lý có tổ chức

Xử lý lấn chiếm lòng đường, vỉa hè cũng là nỗi trăn trở của lãnh đạo TP HCM. Chiều 3-3, tại buổi tiếp xúc cử tri của người ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI (nhiệm kỳ 2026 - 2031) tại các phường Chợ Lớn, An Đông, Chợ Quán, ông Trần Lưu Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TP HCM, cho biết thành phố đã thực hiện việc này từ trước. Vốn dĩ đây là nội dung mà địa phương lớn nào cũng tập trung giải quyết.

Theo Bí thư Thành ủy TP HCM, xử lý lấn chiếm vỉa hè là vấn đề rất phức tạp vì liên quan trực đến sinh kế của một bộ người dân. Nếu quyết tâm thì vẫn có thể giải quyết được tình trạng này, tuy nhiên, chính quyền địa phương cần có giải pháp phù hợp, bảo đảm hài hòa lợi ích và ổn định cuộc sống cho người dân.

Đóng góp ý kiến, chuyên gia giao thông Nguyễn Văn Vương nhìn nhận vỉa hè không chỉ là vấn đề trật tự mà còn phản chiếu cấu trúc kinh tế, xã hội. Vòng lặp "thông thoáng rồi tái lấn chiếm" xuất phát từ tư duy quy hoạch cũ, vốn mặc định vỉa hè chỉ dành cho người đi bộ. Thực tế tại TP HCM, không gian này đang gánh vác đa chức năng, đặc biệt là sinh kế của hàng trăm ngàn lao động phi chính thức. Do đó, quản lý thuần túy bằng mệnh lệnh hay cấm đoán là thiếu bền vững và dễ phát sinh kinh tế ngầm.

Theo ông Vương, cần định nghĩa lại vỉa hè là không gian công cộng đa chức năng, được tổ chức linh hoạt theo địa điểm và thời gian. Vấn đề cốt lõi không phải là cấm đoán, mà là cho phép kinh doanh ở đâu, vào thời điểm nào và theo quy cách gì.

Cùng góc nhìn, chuyên gia Đỗ Văn Cầu đề xuất thành phố cần xây dựng bản đồ quy hoạch vỉa hè dựa trên 3 tiêu chí: bề rộng, chức năng khu vực và mật độ sử dụng. Cụ thể, tuyến hẹp dành trọn cho người đi bộ; tuyến rộng cần phân ranh giới rõ ràng. Khu hành chính, y tế ưu tiên tuyệt đối sự an toàn, trong khi khu thương mại truyền thống có thể linh hoạt quản lý theo quy chuẩn.

Ông Cầu nhấn mạnh, siết chặt mà thiếu phương án thay thế sẽ gia tăng thất nghiệp ngầm. Vì vậy, bài toán vỉa hè phải đặt trong chính sách an sinh xã hội. Giải pháp căn cơ là cấp phép điểm bán cố định, thu phí hợp lý để tái đầu tư hạ tầng, qua đó từng bước chuyển từ tình trạng lộn xộn sang quản lý có tổ chức.