Xung đột Mỹ - Iran sắp sửa chấm dứt?
Các cuộc đàm phán mở rộng về những vấn đề tồn đọng như chương trình hạt nhân của Iran sẽ tiếp tục diễn ra trong thời gian lệnh ngừng bắn được gia hạn
Mỹ và Iran hôm 15-6 cho biết đã đạt được thỏa thuận nhằm mở cửa lại eo biển Hormuz và gia hạn lệnh ngừng bắn hiện nay thêm 60 ngày, qua đó có thể khơi thông dòng chảy dầu mỏ và khí đốt đang rất cần thiết cho nền kinh tế toàn cầu.
Pakistan, quốc gia đóng vai trò trung gian chủ chốt, cho biết lễ ký dự kiến diễn ra tại Thụy Sĩ ngày 19-6. Hiện chưa rõ đại diện nào từ phía Iran sẽ ký thỏa thuận. Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance chia sẻ trên kênh Fox News rằng ông không loại trừ khả năng Tổng thống Donald Trump cũng sẽ có mặt.
Sau khi hai bên đạt thỏa thuận, ông Donald Trump cho biết đã "phê chuẩn việc mở lại hoàn toàn và miễn phí" hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz, đồng thời dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa của hải quân Mỹ. Tuy nhiên, nhà lãnh đạo này nói thêm rằng eo biển sẽ chỉ mở lại sau khi lễ ký kết diễn ra.
Theo hãng tin AP, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi đã xác nhận về thỏa thuận này nhưng cho biết Iran sẽ không thực thi nó cho đến khi thỏa thuận được ký kết. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cũng cho biết Tehran đã hoàn tất một bản ghi nhớ, đồng thời tuyên bố mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả tại Lebanon, sẽ chấm dứt "ngay lập tức và vĩnh viễn". Ngoài ra, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nhằm vào Iran sẽ được dỡ bỏ ngay lập tức.
Tuy nhiên, Tehran nhấn mạnh các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận cuối cùng sẽ được hoãn lại cho đến khi Washington thực hiện đầy đủ các cam kết của mình theo bản ghi nhớ này.
Người dân đi lại tại thủ đô Tehran - Iran hôm 14-6. Ảnh: AP
Trong khi đó, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif thông báo các bên trung gian sẽ thu xếp các cuộc gặp trong tuần này để chuẩn bị cho giai đoạn đàm phán chi tiết về các vấn đề kỹ thuật.
Giới chức Pakistan cho biết thêm các cuộc đàm phán mở rộng về những vấn đề tồn đọng như chương trình hạt nhân của Iran sẽ tiếp tục diễn ra trong 60 ngày lệnh ngừng bắn được gia hạn. Nếu các bên không đạt được giải pháp trong thời gian đó, thời hạn có thể được gia hạn thêm.
Theo giới phân tích, việc thỏa thuận chỉ dành ra ít nhất 60 ngày để giải quyết vấn đề kho dự trữ uranium làm giàu ở cấp độ cao và chương trình hạt nhân của Iran là đầy tham vọng. Trước đây, vấn đề này từng mất nhiều năm để giải quyết trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và các cường quốc thế giới. Tổng thống Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi hiệp định đó trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, tạo tiền đề cho những căng thẳng dẫn đến xung đột hiện nay.
Một thách thức khác có thể đến từ phản ứng sắp tới của Israel, quốc gia lâu nay luôn đòi toàn quyền hành động để truy quét lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn trong khi kiểm soát miền Nam Lebanon. Các hành động quân sự liên tiếp của Israel nhằm vào Hezbollah có nguy cơ làm chệch hướng các cuộc đàm phán.
Một khi được ký kết và tuân thủ, thỏa thuận trên có khả năng đưa khu vực trở lại trạng thái như trước xung đột nhưng Iran giờ đây đã chứng tỏ được khả năng gây gián đoạn hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz nếu cần. Ngoài ra, Tehran hiện vẫn sở hữu kho tên lửa đạn đạo đáng kể cùng lượng uranium làm giàu ở mức cao đủ để chế tạo nhiều vũ khí hạt nhân, nếu nước này quyết định theo đuổi mục tiêu đó. Iran từ lâu khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình và chưa công khai cam kết từ bỏ lượng uranium làm giàu nói trên. Mỹ muốn lượng uranium này được đưa ra khỏi Iran như một phần của thỏa thuận nhưng Tehran vẫn khẳng định muốn giữ lại chúng.
Đón nhận một cách thận trọng
Thỏa thuận có thể giúp eo biển Hormuz mở cửa trở lại trong vài ngày tới đang được giới chủ tàu và các nhà giao dịch đón nhận một cách thận trọng. Theo trang Bloomberg, nhiều người cho biết họ cần thêm thông tin chi tiết trước khi đánh giá liệu việc lưu thông qua tuyến hàng hải này có thực sự an toàn hay không.
Là tuyến vận tải huyết mạch đối với dầu mỏ và khí đốt toàn cầu, eo biển Hormuz đã trở thành tâm điểm của cuộc xung đột ngay từ đầu. Việc Iran kiểm soát eo biển này cùng với lệnh phong tỏa của Mỹ đã gây ra tình trạng gián đoạn chưa từng có đối với hoạt động thương mại năng lượng toàn cầu, gần như cắt đứt đường xuất khẩu của một số quốc gia sản xuất dầu khí lớn nhất thế giới. Vì thế, vấn đề nhanh chóng khôi phục hoạt động hàng hải qua đó là một trong những nội dung quan trọng trong tiến trình hòa đàm thời gian qua.
Do thông tin còn hạn chế, hoạt động qua eo biển Hormuz trong những giờ đầu hôm 15-6 gần như không có nhiều thay đổi. Theo Công ty phân tích dữ liệu Kpler (Bỉ), hiện vẫn có gần 600 tàu mắc kẹt trong vùng vịnh Ba Tư và sẵn sàng rời đi, trong khi hàng trăm tàu khác đang neo chờ ở phía bên kia eo biển để được vào khu vực này.
Về lý thuyết, việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz có thể giúp hàng triệu thùng dầu được đưa ra thị trường. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều trở ngại thực tế, từ việc phải vệ sinh loại bỏ các lớp hà bám trên vỏ tàu sau thời gian dài neo đậu, sự cạnh tranh giữa các tàu để đi qua một hành lang hàng hải hẹp và nỗi lo về sự hiện diện của thủy lôi ở đó. An ninh tiếp tục là một dấu hỏi lớn bởi chỉ một tính toán sai lầm, một cuộc tấn công hoặc một quyết định chính trị cũng có thể làm tình hình trở nên căng thẳng trở lại. Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng lưu ý rằng thỏa thuận vẫn chưa được ký kết chính thức và cuộc xung đột này đã nhiều lần cho thấy cục diện có thể thay đổi rất nhanh.
Hoàng Phương