AI không còn là "khách lạ" (*): Định vị lại vai trò của AI trong sân khấu

Thay vì nhìn AI (trí tuệ nhân tạo) như một "đối thủ", nhiều chuyên gia cho rằng cần đặt nó đúng vị trí

AI đã trở thành xu hướng toàn cầu. Sân khấu không thể đứng ngoài dòng chảy ấy. Song, tiếp cận không đồng nghĩa với lệ thuộc.

Thiết lập "khoảng cách an toàn"

AI có thể hỗ trợ người viết tìm ý, gợi mở cấu trúc, thậm chí mô phỏng phong cách. Nhưng nếu toàn bộ quá trình sáng tạo bị giao phó cho máy, tác phẩm sẽ trở nên vô danh, không còn dấu vết của cá nhân sáng tạo. "Một câu vọng cổ phải đi ra từ trái tim người nghệ sĩ. Máy móc có thể tạo âm thanh, nhưng không thể tạo nỗi niềm" - NSND Lệ Thủy chia sẻ.

NSƯT Công Ninh nhấn mạnh: "Sáng tạo là một quá trình tích lũy. Người nghệ sĩ phải sống với nhân vật, phải đi qua những trải nghiệm của mình để tạo ra vai diễn. AI có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị nhưng không thể thay thế hành trình đó".

Theo các nhà chuyên môn, AI đang buộc chúng ta phải định nghĩa lại khái niệm sáng tạo. Khi một sản phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của thuật toán, giá trị của nó không nằm ở tốc độ hay sự trơn tru mà ở chiều sâu tư duy và dấu ấn cá nhân mà người nghệ sĩ để lại. AI có thể giúp người nghệ sĩ đi nhanh hơn ở một số khâu nhưng không thể đi thay con đường mà họ phải tự bước.

Một trong những vấn đề nổi lên khi AI tham gia vào sáng tạo là tính minh bạch. Ai là tác giả thực sự của một tác phẩm sân khấu. Tỉ lệ đóng góp giữa con người và công nghệ được xác định ra sao? Nếu không có quy định rõ ràng, nguy cơ "đánh tráo khái niệm sáng tạo" là hiện hữu. "Sáng tạo nghệ thuật luôn gắn với trách nhiệm cá nhân. Khi sử dụng AI, người viết cần công khai mức độ can thiệp. Đó là cách bảo vệ sự trung thực của tác phẩm" - tác giả Nguyễn Thu Phương đề xuất.

Những người trong cuộc cho rằng minh bạch không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là chuẩn mực đạo đức. Một tác phẩm nghệ thuật cần được nhìn nhận đúng bản chất của nó, để bảo vệ giá trị lao động sáng tạo. Đạo đức sáng tạo không phải là khái niệm trừu tượng. Nó gắn với danh dự nghề nghiệp, với uy tín cá nhân và niềm tin của công chúng.

Khi AI tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo, yêu cầu về minh bạch càng trở nên cấp thiết. AI nên được sử dụng như một trợ lý. Người nghệ sĩ mới là người đưa ra lựa chọn cuối cùng. Nếu đảo ngược vai trò này, sáng tạo sẽ mất phương hướng.

"Điều quan trọng là thiết lập một "khoảng cách an toàn" giữa công nghệ và sáng tạo. AI có thể tham gia nhưng không được chi phối" - NSƯT Lê Nguyên Đạt bày tỏ.

Đề xuất giải pháp cho sân khấu thời AI

Sân khấu Việt Nam mang trong mình những đặc trưng riêng, từ ngôn ngữ đến hình thức biểu đạt. Cải lương, tuồng, kịch nói đều gắn với những hệ quy chiếu văn hóa cụ thể. AI, với bản chất là công cụ xử lý dữ liệu, khó có thể tái tạo đầy đủ những tầng sâu ấy nếu thiếu sự dẫn dắt của người nghệ sĩ.

Một câu vọng cổ cần đúng nhịp phách, nhưng còn cần đúng "chất Nam Bộ". Một lớp diễn kịch nói cần logic, nhưng còn cần hơi thở đời sống. Những yếu tố này không thể được tạo ra chỉ bằng thuật toán. Sân khấu là ký ức sống của cộng đồng. Nếu đánh mất yếu tố văn hóa, tác phẩm sẽ mất đi gốc rễ.

"Năm nay, Sở Văn hóa - Thể thao TP HCM tổ chức Liên hoan Sân khấu TP HCM lần 2 về loại hình sân khấu cải lương, tôi nghĩ cần nhiều cuộc tọa đàm, hội thảo để bàn sâu về sự tác động của AI đối với sân khấu" - NSND Trần Minh Ngọc nêu ý kiến.

Các chuyên gia khuyến cáo khi sử dụng AI, người nghệ sĩ cần ý thức rõ vai trò của mình trong việc "giữ hồn" cho tác phẩm. Công nghệ có thể giúp mở rộng hình thức nhưng nội dung phải được nuôi dưỡng từ nền tảng văn hóa.

Để AI trở thành động lực thay vì mối đe dọa, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ từ quản lý đến thực hành sáng tạo: Thứ nhất, xây dựng quy chế rõ ràng về sử dụng AI trong sáng tác. Các cuộc thi, liên hoan sân khấu cần có tiêu chí cụ thể: mức độ cho phép sử dụng AI, yêu cầu công khai thông tin, cách thức đánh giá. Điều này giúp tạo ra sân chơi minh bạch, hạn chế tranh cãi.

Thứ hai, ứng dụng công nghệ để kiểm soát công nghệ. Việc sử dụng các công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra cần được triển khai song song với kinh nghiệm thẩm định của hội đồng chuyên môn. Kiểm tra chéo sẽ giúp nâng cao độ tin cậy.

Thứ ba, đào tạo nghệ sĩ về năng lực công nghệ. Cần trang bị kiến thức để người làm nghề hiểu rõ AI, biết cách khai thác hiệu quả mà không bị lệ thuộc. Khi nắm được công cụ, người nghệ sĩ sẽ chủ động hơn trong sáng tạo.

Thứ tư, khuyến khích sáng tạo dựa trên bản sắc. Các tác phẩm mang dấu ấn văn hóa Việt, có cá tính sáng tạo rõ nét cần được ưu tiên trong các hoạt động dàn dựng, biểu diễn và trao giải. Đây là cách giữ vững nền tảng trước làn sóng công nghệ.

Thứ năm, đề cao vai trò của hội đồng nghệ thuật. Trong bối cảnh AI có thể tạo ra sản phẩm hàng loạt, vai trò "gác cổng" của hội đồng càng quan trọng. Việc thẩm định cần đi sâu vào giá trị nghệ thuật, tránh bị đánh lừa bởi hình thức.

Sân khấu vẫn là câu chuyện của con người. AI có thể viết ra một kịch bản trôi chảy. AI có thể tạo ra một bản nhạc nghe "đúng". AI có thể dựng nên một không gian sân khấu hoàn chỉnh về mặt kỹ thuật. Nhưng sân khấu chưa bao giờ được đo bằng sự trơn tru. Nó được đo bằng khả năng lay động. Một ánh mắt của diễn viên, một khoảng lặng trên sân khấu, một câu thoại bật ra từ trải nghiệm sống... những điều ấy mới làm nên sức mạnh của nghệ thuật. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 21-4