Được và mất khi AI sáng tác ca khúc

Từ những bản demo mang phong cách Drake hay The Weeknd được tạo bằng công nghệ giả lập giọng hát, đến các công cụ như OpenAI hay Google phát triển nền tảng hỗ trợ sáng tác tự động, AI đang dần bước vào lĩnh vực sáng tác âm nhạc - "thánh địa" vốn được xem là đặc quyền của cảm xúc con người.

Nhanh chóng, tiện lợi

Sự tiện dụng và ích lợi của AI trong hàng loạt lĩnh vực, từ y tế, giáo dục đến công nghiệp, là điều không thể phủ nhận. Thế nhưng, trong lĩnh vực sáng tác âm nhạc, sự "lấn chiếm" của AI có phần phức tạp hơn với vấn đề đặt ra: Khi công nghệ có thể được tận dụng, con người còn giữ vai trò gì?

Ở Việt Nam, chuyện AI "làm nhạc" không còn xa lạ. Một số nhạc sĩ trẻ thừa nhận đã sử dụng AI để gợi ý giai điệu, phối khí hoặc viết lời nháp. AI có thể phân tích hàng triệu ca khúc, nhận diện cấu trúc bài hit, thậm chí dự đoán xu hướng thị trường âm nhạc. Trong bối cảnh âm nhạc ngày càng bị chi phối bởi thuật toán của các nền tảng streaming (phát trực tuyến), việc sáng tác "đúng gu số đông" trở thành một lợi thế cạnh tranh.

Không thể phủ nhận rằng AI mang đến những công cụ hỗ trợ sáng tác tưởng như chỉ có trong mơ. Với vài dòng lệnh đơn giản, người dùng có thể tạo nhạc nền, hình ảnh minh họa, thậm chí nội dung sơ bộ, chỉ trong vài phút - điều mà cách sáng tác truyền thống phải mất hàng giờ hay hàng tuần.

Công nghệ AI giúp giảm chi phí thời gian và tiền bạc, mở ra cơ hội cho những người vốn thiếu kỹ năng, kỹ thuật âm nhạc nhưng có ý tưởng sáng tạo. Các sản phẩm AI tạo sinh, cả âm nhạc lẫn video ca nhạc, đang trở thành một phần quan trọng, góp phần thúc đẩy thị trường nội dung số phát triển nhanh chóng.

Không chỉ giới nghiệp dư, nhiều nhạc sĩ chuyên nghiệp cũng sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ đắc lực trong giai đoạn gợi mở ý tưởng hoặc thực hiện các phiên bản, giúp họ thử nghiệm những phong cách mới, khám phá những sắc thái sáng tạo khác nhau.

Một nhà thơ không chuyên khoe rằng thời gian gần đây, anh sống khỏe với việc... sáng tác nhạc. Nghe có vẻ vô lý nhưng "bí quyết" của nhà thơ này chỉ là nhờ AI viết nhạc cho những bài thơ của anh!

Đây cũng là cách kiếm thêm thu nhập của nhiều người làm công việc liên quan công nghệ hiện nay. Không đặt mục tiêu ca khúc được nổi tiếng, được khán giả đón nhận, điều họ nhắm đến chính là có sản phẩm để giao kịp thời bởi các đơn đặt hàng khá nhiều.

AI thật sự đã trở thành công cụ sáng tạo âm nhạc. Không chỉ sáng tác phần giai điệu và ca từ, AI còn có thể hỗ trợ mix (hòa trộn, cân bằng, xử lý âm thanh), phối khí, thậm chí cá nhân hóa trải nghiệm người nghe.

Việc các hãng thu âm lớn ký hợp đồng sử dụng nền tảng AI và phát triển mô hình sáng tạo âm nhạc với AI cho thấy bước chuyển biến quan trọng, từ tranh chấp pháp lý sang hợp tác kinh tế. Đến nay, 3 "ông lớn" trong ngành thu âm trên thế giới là Universal Music Group, Sony Music Entertainment và Warner Music Group đã bắt đầu thỏa thuận hợp tác với các nền tảng AI âm nhạc.

Theo thỏa thuận giữa hai bên, nền tảng AI âm nhạc cấp quyền sử dụng cho nghệ sĩ, cho phép người dùng tạo nhạc với AI dựa trên catalog chính thức..., mở ra doanh thu mới trong lĩnh vực sáng tạo âm nhạc trong thời đại số.

Ngoài các thỏa thuận trực tiếp giữa hãng thu âm với doanh nghiệp phát triển AI, trên thế giới còn có nhiều liên minh công nghệ - âm nhạc nhằm khai thác sản phẩm do AI tạo ra. Chẳng hạn, Spotify hợp tác với Sony, Universal, Warner, Merlin, Believe... để xây dựng, khai thác các công cụ AI sáng tạo và bảo vệ bản quyền âm nhạc.

Không thể thay thế con người

Dẫu vậy, âm nhạc không chỉ là những nốt nhạc được sắp xếp hợp lý, dễ nghe, dễ cảm. Âm nhạc còn là trải nghiệm thực tế, là ký ức cá nhân không thể sao chép.

Nền tảng AI có thể mô phỏng phong cách sáng tác của nhạc sĩ - ca sĩ Adele, có thể viết những bản ballad đúng cấu trúc..., nhưng nó không thể có được những cảm xúc, ký ức... như của con người. Cái thiếu của AI không phải là kỹ thuật, kiến thức âm nhạc mà là chiều sâu trải nghiệm.

Một vấn đề từng gây tranh cãi là chuyện bản quyền và đạo đức sáng tác liên quan đến AI. Khi AI được "huấn luyện" từ kho dữ liệu gồm hàng triệu ca khúc có bản quyền, ranh giới giữa "cảm hứng" và "sao chép" trở nên mong manh. Nếu một bản nhạc do AI tạo ra mang phong cách, âm hưởng của một nhạc sĩ nổi tiếng, ai sẽ chịu trách nhiệm?

Ca sĩ Tùng Dương vừa tiết lộ nhiều bạn trẻ đã gửi ca khúc mới cho anh, cũng chủ đề về Việt Nam nhưng từ tựa bài đến nội dung đều do AI thực hiện. Điều này khiến anh rất buồn và từ chối hợp tác.

Khi AI lấn sân sang sáng tác âm nhạc, vấn đề đặt ra không phải là công nghệ mà là chuyện văn hóa. Khi đó, nghệ sĩ sáng tác buộc phải định hình lại bản sắc của mình. Khi mọi cấu trúc ca khúc đều có thể được phân tích và tái tạo nhờ AI, điều duy nhất để phân biệt nghệ sĩ với công nghệ chính là cá tính, cảm xúc và sự chân thật.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhìn nhận AI không phải là mối đe dọa nhưng cũng không phải là "cây đũa thần" trong sáng tạo âm nhạc. Theo anh, AI có thể hỗ trợ kỹ thuật rất hiệu quả, từ gợi ý hòa âm, đề xuất cấu trúc ca khúc đến việc tạo ra bản demo tương đối hoàn chỉnh chỉ trong vài phút. Trong bối cảnh thị trường âm nhạc vận hành nhanh, áp lực ra mắt sản phẩm liên tục, công cụ này giúp tiết kiệm thời gian và mở rộng khả năng thử nghiệm.

Tuy nhiên, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng sáng tác âm nhạc không phải là việc lắp ghép những mô-típ hiệu quả theo dữ liệu. Điều làm nên một ca khúc sống lâu trong lòng công chúng là cảm xúc thật.

"Một bài hát viết về gia đình, tình yêu hay tuổi trẻ chỉ có thể chạm được đến người nghe khi xuất phát từ trải nghiệm cá nhân. AI có thể phân tích hàng triệu bài hit để rút ra "công thức thành công" nhưng không thể thay thế ký ức, nỗi đau, niềm vui hay sự hạnh phúc mà nhạc sĩ từng trải qua" - nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhấn mạnh.

Lịch sử âm nhạc từng chứng kiến những cuộc "cách mạng" như khi synthesizer (máy tổng hợp âm thanh) xuất hiện, phần mềm thu âm tại gia ra đời hay auto-tune (phần mềm xử lý âm thanh kỹ thuật số) được giới thiệu. Cuối cùng, công nghệ không thể "giết chết" sự sáng tạo của con người, mà chỉ có thể hỗ trợ tích cực. AI, ở một góc nhìn khác, có thể là "cộng sự" hiệu quả, giúp nhạc sĩ thoát khỏi bế tắc về ý tưởng, thử nghiệm cấu trúc mới hay rút ngắn thời gian sáng tác.

Những ca khúc đồng sáng tác bởi con người và AI là bức tranh âm nhạc trong tương lai gần. Nhưng sau cùng, người nghe vẫn tìm đến âm nhạc do con người sáng tác vì họ cảm nhận được sự đồng cảm.