Cần cơ chế 3 lớp

Đề xuất lập quỹ dự phòng hoặc sử dụng tiền phạt doanh nghiệp nợ đọng để chi trả cho người lao động được nhắc đến như một "phao cứu sinh".

Tình trạng doanh nghiệp (DN) nợ, chậm đóng BHXH kéo dài nhiều năm đã tạo ra một nghịch lý: người lao động (NLĐ) làm việc, bị trích tiền lương hằng tháng nhưng quyền lợi an sinh lại "treo lơ lửng".

Trong bối cảnh đó, đề xuất lập quỹ dự phòng hoặc sử dụng tiền phạt DN nợ đọng để chi trả cho NLĐ được nhắc đến như một "phao cứu sinh". Nhưng đây có phải là lời giải căn cơ?

Trước hết, cần nhìn thẳng: lập quỹ dự phòng là hợp lý nếu xét ở góc độ bảo vệ quyền lợi trước mắt. Cơ chế "chi trả trước - thu hồi sau" có thể giúp NLĐ không bị gián đoạn quá trình đóng, không mất cơ hội hưởng lương hưu, nhất là khi DN phá sản hoặc chủ bỏ trốn. Về nguyên tắc, không thể để rủi ro từ phía sử dụng lao động chuyển hết sang NLĐ. Nhưng tính khả thi của một quỹ độc lập không đơn giản. Hệ thống BHXH hiện đã có quỹ tập trung với cơ chế điều tiết dài hạn. Nếu lập thêm quỹ mới, nguy cơ chồng chéo, phân tán nguồn lực và tăng chi phí quản lý là rõ ràng.

Đáng lo hơn, nếu không siết trách nhiệm DN, quỹ dự phòng có thể trở thành "tấm đệm", vô tình nuôi dưỡng sự chây ì. Việc sử dụng tiền phạt DN nợ BHXH để chi trả cho NLĐ cũng bộc lộ nhiều giới hạn. Nguồn tiền này không ổn định, không thể làm nền tảng lâu dài. Quan trọng hơn, BHXH là quan hệ đóng - hưởng, không phải cơ chế bồi thường từ vi phạm. Lệ thuộc vào tiền phạt dễ làm lệch nguyên tắc vận hành.

Do vậy, hướng đi hợp lý hơn là thiết kế một "lớp dự phòng rủi ro" ngay trong quỹ BHXH hiện hành, với điều kiện sử dụng chặt chẽ, chỉ kích hoạt trong tình huống bất khả kháng. Đồng thời, tiền phạt và lãi chậm đóng cần được ưu tiên bù trực tiếp vào tài khoản BHXH của NLĐ, thay vì đi qua ngân sách chung. Cách làm này vừa giữ nguyên tắc, vừa tăng cảm nhận công bằng.

Tuy nhiên, mọi cơ chế "chữa cháy" đều không thể thay thế giải pháp gốc là ngăn chặn nợ BHXH ngay từ đầu. Muốn xử lý triệt để, phải siết chặt kỷ luật thị trường lao động. Trước hết, cần chuyển từ "xử lý sau vi phạm" sang "can thiệp sớm". DN chậm đóng 1-2 tháng phải bị cảnh báo và áp dụng ngay biện pháp cưỡng chế phù hợp, kể cả kiểm soát dòng tiền liên quan đến quỹ lương. Không thể để nợ tích tụ đến mức mất khả năng thu hồi.

Kế đến, phải cá thể hóa trách nhiệm. Quyết định trốn đóng nằm ở con người, không chỉ ở pháp nhân. Cần gắn trách nhiệm pháp lý với người đại diện DN, kể cả biện pháp cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý nếu vi phạm nghiêm trọng. Cuối cùng, cần bổ sung cơ chế bảo lãnh hoặc ký quỹ nghĩa vụ BHXH đối với DN có rủi ro cao. Khi đó, nếu phát sinh nợ, nguồn ký quỹ sẽ tự động được sử dụng để bảo đảm quyền lợi cho NLĐ, thay vì chờ xử lý kéo dài.

Tóm lại, quỹ dự phòng hay tiền phạt chỉ nên là cơ chế hỗ trợ cuối cùng, không phải trụ cột. Một hệ thống BHXH bền vững phải được xây dựng trên nguyên tắc: DN đóng đúng - NLĐ được bảo vệ kịp thời và Nhà nước đóng vai trò "trọng tài" đủ mạnh để ngăn chặn vi phạm ngay từ sớm. Khi kỷ luật được thiết lập, "phao cứu sinh" sẽ không còn phải sử dụng thường xuyên.