Chủ động việc làm thời AI

Trong kỷ nguyên số, ngoài thách thức, người lao động cũng đứng trước nhiều cơ hội nâng cao kỹ năng, thích nghi công nghệ để phát triển nghề nghiệp

Khi công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình cách thức vận hành của doanh nghiệp (DN), không ít người lao động (NLĐ) cảm thấy chông chênh, lo ngại bị thay thế.

Áp lực kỹ năng gia tăng

Hơn một thập niên gắn bó với dây chuyền sản xuất thiết bị điện tử tại TP HCM, anh Lê Văn Hoàng (33 tuổi, quê Quảng Nam) từng là công nhân lành nghề, quen thuộc với từng thao tác thủ công đòi hỏi sự chính xác và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Nhưng những gì từng là lợi thế của anh nay dần mất đi khi DN triển khai tự động hóa, đưa robot và hệ thống điều khiển vào thay thế các công đoạn trước đây do con người đảm nhiệm. Công việc của anh Hoàng không còn là trực tiếp tạo ra sản phẩm mà chuyển sang vai trò vận hành và giám sát hệ thống. Sự thay đổi tưởng như nhẹ nhàng lại đặt ra yêu cầu hoàn toàn mới về kỹ năng, từ việc sử dụng phần mềm đến xử lý các lỗi kỹ thuật phát sinh. Trong khi đó, anh gần như không được đào tạo bài bản.

Anh thừa nhận bản thân nhiều lần lúng túng, làm chậm tiến độ sản xuất, dần bị giao ít nhiệm vụ quan trọng hơn. Điều khiến anh lo lắng không chỉ là vị trí hiện tại mà còn là khả năng tìm công việc mới trong bối cảnh hầu hết DN đều yêu cầu NLĐ phải có kỹ năng số.

Câu chuyện của anh Hoàng không phải là cá biệt. Ở khu vực văn phòng, chị Nguyễn Thị Hương (40 tuổi, ngụ TP HCM), nhân viên hành chính - nhân sự tại một DN logistics, cũng đang phải vật lộn để thích nghi với sự thay đổi.

Trước đây, công việc của chị chủ yếu xoay quanh giấy tờ, hồ sơ và các thao tác quen thuộc. Nay toàn bộ quy trình đã chuyển sang nền tảng số. Việc quản lý dữ liệu, lập báo cáo, theo dõi nhân sự đều thực hiện trên hệ thống. Thiếu kiến thức nền tảng, chị phải tự học, tự tìm hiểu, nhưng không phải lúc nào cũng theo kịp yêu cầu công việc. Sự thay đổi diễn ra từng ngày khiến nhiều lao động cảm thấy như đang bị đẩy vào một cuộc đua mà họ không được chuẩn bị đầy đủ.

Không chỉ lao động lâu năm, ngay cả những người mới bước vào thị trường lao động cũng đối diện với thách thức lớn. Anh Bùi Chí Dũng (23 tuổi, quê Gia Lai), vừa tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin, cho biết quá trình tìm việc kéo dài nhiều tháng nhưng chưa đạt kết quả như mong đợi.

Anh cho rằng yêu cầu tuyển dụng ngày càng cao trong khi kinh nghiệm của sinh viên mới ra trường lại hạn chế. Bên cạnh đó, sự phát triển của AI càng làm gia tăng áp lực cạnh tranh khi nhiều công cụ có thể hỗ trợ hoặc thay thế một phần công việc của lập trình viên.

Tương tự, anh Nguyễn Nhật Minh (26 tuổi, quê Vĩnh Long), người đang tìm việc trong lĩnh vực nhân sự, nhận thấy tiêu chí tuyển dụng đã thay đổi rõ rệt. Không chỉ dừng lại ở chuyên môn, nhiều DN bắt đầu yêu cầu ứng viên phải có khả năng sử dụng các công cụ công nghệ và AI để phục vụ công việc.

Những câu chuyện này phản ánh một thực tế rằng lợi thế về tuổi trẻ không còn đủ để bảo đảm cơ hội việc làm nếu thiếu kỹ năng phù hợp.

Lao động trước làn sóng AI

Các nghiên cứu quốc tế đã nhiều lần cảnh báo về tốc độ thay đổi của thị trường lao động. Diễn đàn Kinh tế thế giới (World Economic Forum) mới đây dự báo gần một nửa kỹ năng hiện tại của NLĐ sẽ thay đổi trong những năm tới. Trong khi đó, Công ty Nghiên cứu thị trường McKinsey & Company cho rằng tự động hóa có thể thay thế một phần đáng kể công việc hiện nay.

Ở Việt Nam, khảo sát của Anphabe cũng cho thấy phần lớn DN gặp khó khăn do nhân sự không theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ. Những con số này cho thấy sự chuyển dịch không còn là xu hướng xa vời mà đã trở thành thực tế hiện hữu trong từng DN.

Tại TP HCM, Sở Nội vụ cho biết thị trường lao động thành phố đang sôi động, nhu cầu sẽ tăng mạnh ở các lĩnh vực gắn với công nghệ như AI, dữ liệu, tự động hóa, năng lượng tái tạo, logistics, tài chính. Giai đoạn từ nay đến 2030, TP HCM cần khoảng 1 triệu lao động, trong đó khoảng 70% thuộc nhóm dịch vụ - công nghiệp công nghệ cao. Trong khi đó, các công việc giản đơn có xu hướng giảm. Năm 2026, khi vận hành mô hình "siêu đô thị", thị trường lao động vừa tăng trưởng mạnh, vừa đối mặt áp lực lớn về chất lượng nhân lực.

Theo các chuyên gia, quá trình thay thế lao động không diễn ra ồ ạt mà theo cách âm thầm. NLĐ không bị mất việc ngay lập tức, nhưng dần bị giảm vai trò, giảm cơ hội phát triển, thậm chí mất khả năng cạnh tranh.

TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP HCM, nhận định đây là một trong những thách thức lớn nhất của thị trường lao động hiện nay. Khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực NLĐ đang ngày càng nới rộng. "Điều đáng lo là nhiều người chưa nhận thức rõ mức độ cấp bách của vấn đề. Họ vẫn duy trì cách làm cũ trong khi môi trường làm việc đã thay đổi" - TS Bình lưu ý.

Nhiều nghiên cứu cho thấy chuyển đổi số và AI đang tái cấu trúc toàn bộ thị trường lao động. Những công việc mang tính lặp lại, ít yêu cầu sáng tạo hoặc không gắn với công nghệ đang dần thu hẹp. Trong bối cảnh đó, việc làm không còn là yếu tố bảo đảm sự ổn định lâu dài. NLĐ buộc phải liên tục nâng cấp bản thân nếu không muốn bị bỏ lại phía sau. 

(Còn tiếp)