Cử nhân, thạc sĩ vẫn thất nghiệp

Thị trường lao động phục hồi, nhu cầu tuyển dụng tăng nhưng nhiều người có bằng cấp vẫn loay hoay tìm việc

Trong khi nhiều doanh nghiệp (DN) than thiếu lao động để phục hồi sản xuất thì không ít người có trình độ vẫn mòn mỏi tìm việc. Yêu cầu "làm được ngay", ưu tiên kinh nghiệm đang trở thành rào cản lớn khiến cử nhân, thạc sĩ rơi vào cảnh thất nghiệp hoặc làm trái ngành.

Loay hoay tìm việc

Giữa quán cà phê yên tĩnh, anh Lê Ngọc Vũ chăm chú lướt các hội nhóm tuyển dụng, kiên nhẫn dò tìm cơ hội việc làm sau hơn nửa năm thất nghiệp. Tốt nghiệp ngành kỹ thuật tàu thủy năm 2020, theo lẽ thường, đến nay, anh đã có vài năm kinh nghiệm tại một DN chuyên ngành.

Thế nhưng, từ khi ra trường, anh Vũ không tìm được việc đúng chuyên môn. "Ngành học rất khó xin việc. Tôi từng nghĩ đến xuất khẩu lao động nhưng chi phí quá cao. Ở nhà thì phải làm đủ nghề để mưu sinh - từ bán hàng, môi giới bất động sản đến chạy xe công nghệ. Nhiều lúc thấy rất phí công ăn học nhưng cũng không biết xoay xở thế nào" - anh Vũ thở dài.

Câu chuyện của anh Nguyễn Hoàng Minh (24 tuổi, quê Tây Ninh) lại càng "ngược đời". Trong bối cảnh công nghệ thông tin được xem là lĩnh vực thiếu nhân lực, anh vẫn loay hoay tìm việc suốt hơn 1 năm sau khi tốt nghiệp cử nhân hệ thống thông tin. "Tôi nộp hồ sơ vài chục công ty nhưng phản hồi rất ít. Đi phỏng vấn khoảng chục nơi thì hầu hết đều yêu cầu kinh nghiệm từ 2 - 3 năm. Sinh viên (SV) mới ra trường như tôi gần như không có cửa" - anh Minh nói.

Không chỉ cử nhân, ngay cả lao động có trình độ sau đại học cũng đối diện nguy cơ thất nghiệp hoặc làm trái ngành. Chị Lê Thị Thu Hằng (29 tuổi, quê Khánh Hòa), thạc sĩ công nghệ sinh học, từng kỳ vọng làm việc trong các phòng thí nghiệm hoặc DN nghiên cứu. Song, số DN có nhu cầu đúng chuyên môn lại quá ít. "Phần lớn DN yêu cầu từng tham gia dự án nghiên cứu thực tế, trong khi chương trình học thiên về học thuật. Cuối cùng, tôi chuyển sang làm nhân viên kiểm nghiệm cho công ty thực phẩm, công việc chỉ sử dụng một phần nhỏ kiến thức đã học" - chị Hằng cho hay.

Ở nhóm lao động đã có thâm niên, khó khăn tìm việc cũng không tránh khỏi. Anh Trần Quốc Dũng (35 tuổi, ngụ TP HCM), kỹ sư cơ khí với hơn 10 năm kinh nghiệm, mất việc từ đầu năm 2025 khi DN thu hẹp sản xuất. Đến nay, anh vẫn chưa tìm được vị trí phù hợp. "DN mới đòi hỏi vừa giỏi chuyên môn vừa thành thạo công nghệ, ngoại ngữ. Nếu không chấp nhận mức lương thấp hơn trước thì rất khó cạnh tranh với lao động trẻ" - anh Dũng thẳng thắn.

Ngay cả lao động trình độ cao đẳng cũng không tránh khỏi vòng xoáy này. Chị Nguyễn Thị Mỹ Linh (26 tuổi, quê Đồng Nai), tốt nghiệp cao đẳng kế toán, từng làm việc tại một DN nhỏ nhưng bị cắt giảm nhân sự. Nhiều tháng qua, chị chỉ xoay xở với các công việc bán thời gian, thu nhập bấp bênh. Chị cho biết nhiều nơi tuyển kế toán nhưng yêu cầu kiêm đủ việc, lương lại thấp. Nếu không chấp nhận thì gần như không có cơ hội.

Phải thay đổi tư duy

Tình trạng người có trình độ vẫn thất nghiệp trong khi DN thiếu nhân lực không phải là hiện tượng mới, mà đã kéo dài nhiều năm, bắt nguồn từ sự lệch pha cung - cầu lao động. Một nguyên nhân dễ thấy là chương trình đào tạo chưa theo kịp nhu cầu thực tế. SV ra trường có bằng cấp nhưng thiếu kỹ năng nghề, phải đào tạo lại từ đầu.

TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP HCM, cho rằng không ít SV thiếu kỹ năng cốt lõi, kỹ năng mềm, khả năng làm việc nhóm và chịu áp lực. "DN cần người làm được việc ngay, trong khi nhiều SV phải mất 6 tháng đến 1 năm đào tạo lại. Khoảng trống này khiến DN e dè tuyển dụng, còn người lao động (NLĐ) thì thất nghiệp kéo dài" - TS Bình phân tích. Không ít DN cũng tự làm khó mình khi đặt ra tiêu chí tuyển dụng quá cao, nhất là yêu cầu kinh nghiệm với lao động trẻ. Việc đòi hỏi 1 - 2 năm kinh nghiệm cho vị trí mới ra trường khiến SV khó tiếp cận cơ hội, trong khi DN lại than thiếu người.

Theo TS Bình, để không bị đào thải, NLĐ có trình độ buộc phải thay đổi tư duy việc làm - bằng cấp chỉ là điều kiện cần, điều DN quan tâm hơn là kỹ năng, thái độ và khả năng học hỏi. SV cần tích lũy kinh nghiệm ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường thông qua thực tập, làm thêm đúng chuyên môn, tham gia dự án thực tế. Bên cạnh đó, NLĐ cũng cần linh hoạt hơn trong lựa chọn công việc, không quá kén chọn vị trí hay mức lương ở giai đoạn đầu. Việc chấp nhận bắt đầu từ những vị trí thấp hơn nhưng đúng ngành sẽ giúp tích lũy kinh nghiệm và mở rộng cơ hội phát triển lâu dài.

Về phía DN, các chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy "tuyển người hoàn hảo" sang "đào tạo người phù hợp". DN nên tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ góp ý chương trình học, tổ chức thực tập có trả lương đến tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế thay vì chỉ nhìn vào bằng cấp. Ông Dương Việt Linh, Trưởng Phòng Cấp cao của Việc Làm Tốt, nói: "Nếu DN sẵn sàng đào tạo lại, chấp nhận lao động trẻ và xây dựng lộ trình thăng tiến rõ ràng, bài toán thiếu nhân lực sẽ được giải quyết bền vững hơn".

Ở tầm vĩ mô, các chuyên gia kiến nghị cần tiếp tục tái cơ cấu hệ thống đào tạo, giảm tình trạng đào tạo tràn lan các ngành đã bão hòa, đồng thời tăng cường đào tạo theo nhu cầu thị trường. Đặc biệt, cần chú trọng kỹ năng số, kỹ năng xanh và khả năng thích ứng với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh - những lĩnh vực DN đang có nhu cầu lớn nhưng nguồn cung còn thiếu.

Thất nghiệp trong nhóm lao động có trình độ không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là sự lãng phí nguồn nhân lực xã hội. Chỉ khi nhà trường đào tạo sát thực tế, DN chủ động đồng hành và NLĐ sẵn sàng làm mới mình thì khoảng cách cung - cầu lao động mới dần được thu hẹp.