Giữ hồn tranh kiếng Bà Vệ giữa nhịp sống hiện đại

(NLĐO) - Tranh kiếng Bà Vệ ra đời để phục vụ đời sống tín ngưỡng, thường lấy mầu đỏ làm chủ đạo

Nghề thủ công truyền thống vẽ tranh trên kiếng (kính) ở xã Long Điền, tỉnh An Giang đã trải qua gần 100 năm.

Theo thời gian, nghề này dù không rực rỡ sắc màu, không cầu kỳ hình thức, mà âm thầm thể hiện những nét hội họa độc đáo của vùng sông nước.

Một thời đã xa

Từ trung tâm phường Long Xuyên, tỉnh An Giang xuôi phà qua dòng sông Hậu rồi đi dọc theo Tỉnh lộ 954 về hướng xã Long Điền chừng 20km, con đường dẫn về khu vực chợ Bà Vệ có thể cảm nhận được sức sống của làng nghề tranh kiếng đã tạo nên thương hiệu.

Người xưa nhớ lại nghề vẽ tranh kiếng xuất hiện ở cù lao Chợ Mới và phát triển vào năm 1950. Các thợ thầy khi đó học nghề ở Lái Thiêu, Chợ Lớn rồi về chợ Bà Vệ mở cơ sở làm tranh.

Do phù hợp với tín ngưỡng, văn hóa Nam Bộ nên tranh kiếng chợ Bà Vệ đã tạo vị thế riêng, được tiêu thụ mạnh khắp các vùng quê. Năm 2006, làng nghề tranh kiếng Bà Vệ được UBND tỉnh An Giang công nhận làng nghề truyền thống.

Theo các nghệ nhân trong làng nghề làm tranh kiếng, những năm về trước, vào những ngày cận Tết Nguyên đán, tranh kiếng tiêu thụ mạnh nên xã Long Điền có hơn 100 hộ làm tranh. Ngày cũng như đêm, các cơ sở luôn sáng đèn, các thợ thầy làm không ngơi tay để đáp ứng số lượng đặt hàng của mối lái. Khi đó, trên các con kênh, rạch dẫn tới chợ Bà Vệ, ghe tàu đến nhận tranh chạy tới, chạy lui náo nhiệt cả vùng.

Thời cực thịnh của làng nghề khoảng từ năm 1980 đến 1998, tranh tiêu thụ mạnh khắp vùng Nam Bộ và mạnh nhất là khu vực ĐBSCL.

Nhưng, từ năm 2004 trở về sau, cùng chung số phận với tranh giấy vẽ tay, tranh kiếng tiêu thụ giảm dần, các thợ lần lượt bỏ nghề. Từ một xóm nghề sôi động nhất nhì thì nay lưa thưa còn chưa đến chục hộ làm nghề.

Giữ nghề, giữ hồn văn hóa

Ông Nguyễn Thanh Hòa (chủ cơ sở sản xuất tranh kiếng Thanh Hòa ở ấp Long Tân, xã Long Điền) - nghệ nhân hơn 35 năm gắn bó với nghề vẽ tranh kiếng - cho rằng vẽ tranh trên kiếng khác với vẽ tranh thông thường ở chỗ phải vẽ phía sau tấm kiếng, giới trong nghề gọi là vẽ ngược vì các chi tiết sau cùng phải vẽ đầu tiên và ngược lại.

Công đoạn vẽ ngược này giới trong nghề gọi là "tỉa" và "tách", là phần khó nhất. Vẽ xong, lật tấm kiếng lại và các hình vẽ thành mặt chính của tranh, phần còn lại là tô màu đậm lợt (nhạt) là hoàn thành bức tranh.

Chính vì cách vẽ ngược nên thợ vẽ phải tư duy để họa ra bố cục hợp lý. Vẽ tranh trên kiếng đòi hỏi người thợ phải có sự tỉ mẩn, đôi tay tài hoa, trí tưởng tượng phong phú mới tạo ra những bức tranh đẹp, mẫu mã đa dạng.

"Các thợ chính gọi là "thợ tách", những người chưa qua trường lớp hội họa, mỹ thuật. Những bức tranh kiếng đều xuất phát từ tình yêu nghề, là kết tinh của đời sau truyền đời trước, là sự kết hợp giữa khéo léo, thẩm mỹ và sáng tạo không ngừng" - ông Hòa bộc bạch.

Cũng theo ông Hòa, gia đình ông là thế hệ thứ hai gắn bó với nghề tranh kiếng. Những bạn nghề của ông hầu hết đã bỏ nghề.

Đối với ông Hòa, đây không chỉ là cái nghề nuôi sống gia đình mà còn lưu giữ những ký ức sâu đậm về tình cảm với những người quá cố, những người thợ đã vẽ nên bức tranh tạo nên làng nghề chợ Bà Vệ nay đang dần mai một.

Mỗi tháng, cơ sở của ông Hòa cung ứng vài trăm bức tranh, nhưng vào dịp Tết, năm nào cũng đưa ra thị trường khoảng 1.000 bức. Mỗi bức tranh giá từ vài trăm đến vài chục triệu đồng, tùy theo yêu cầu đặt hàng của khách.

Để nuôi dưỡng đam mê và giữ nghề truyền thống đang có nguy cơ mai một dần, ông Hòa và các chủ cơ sở khác đã trang bị máy vi tính với kỹ thuật tách mầu in lụa, kéo lụa, tranh in 3D với đủ kích cỡ, mầu sắc, cảnh vật đáp ứng nhu cầu khách đủ mọi lứa tuổi.

"Màu sắc của tranh công nghiệp không thể so với tranh kiếng thủ công. Nếu khách có nhu cầu đặt các tranh kiếng vẽ tay truyền thống hay phục chế lại các tranh kiếng cũ, cơ sở đều đáp ứng tuyệt đối" - ông Hòa nói.

Gửi gắm niềm tin tín ngưỡng

Khác với tranh Đông Hồ hay Hàng Trống và những loại tranh khác thường dùng để trang trí, tranh kiếng Bà Vệ ra đời để phục vụ đời sống tín ngưỡng. Các bức tranh thường lấy màu đỏ làm chủ đạo.

Tranh kiếng chủ yếu là tranh thờ Cửu huyền thất tổ, tranh Phật, tranh thần độ mạng, còn có các loại tranh trang trí vẽ theo phong cách mới, đề tài rất phong phú, như: Tấn tài tấn lộc, ơn nghĩa sinh thành, mã đáo thành công, tứ linh và các tranh phong cảnh núi non, làng quê thanh bình như khơi gợi người đời yêu mến quê hương.

Ðể bắt kịp xu thế, các cơ sở đã không ngừng đổi mới, cải tiến mẫu mã, chất liệu sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Những thay đổi đã góp phần vực dậy sản phẩm truyền thống này.

Để hoàn thành một sản phẩm tranh kiếng thủ công, nghệ nhân phải tỉ mỉ, trải qua rất nhiều công đoạn.

Vì thế, tranh kiếng thủ công thường chỉ làm theo đơn đặt hàng, yêu cầu của khách nên đòi hỏi người thợ phải có năng khiếu về hội họa, khéo tay và trí tưởng tượng phong phú.

Đặc biệt, người thợ phải thật sự thả hồn vào tác phẩm, với những nét vẽ uyển chuyển, dứt khoát, để tạo ra những tác phẩm đặc sắc, đáp ứng được yêu cầu của khách.