Lao động thời vụ đối mặt rủi ro
Tuyển dụng lao động thời vụ giúp doanh nghiệp giảm chi phí, linh hoạt nhân sự theo mùa vụ.
Song, người lao động đành phải chấp nhận thu nhập thiếu ổn định và không được hưởng chính sách an sinh
Nhiều doanh nghiệp (DN) - nhất là trong các ngành may mặc, thực phẩm, bán lẻ… - đang có xu hướng sử dụng lao động thời vụ nhằm linh hoạt bố trí nhân sự và kiểm soát chi phí. Trong khi đó, không ít người lao động (NLĐ) cũng chọn công việc ngắn hạn vì dễ tiếp cận, ít ràng buộc, phù hợp hoàn cảnh cá nhân. Song, sự linh hoạt này kéo theo thực tế: thu nhập và việc làm ngày càng thiếu ổn định, trong khi rủi ro an sinh gia tăng.
Bấp bênh, thất thường
Cách đây 5 năm, khi dịch COVID-19 bùng phát khiến DN giải thể, chị Trịnh Thị Thanh Mai (phường Gia Định, TP HCM) mất việc ở tuổi 40. Từ công nhân may làm việc ổn định nhiều năm, chị buộc phải tìm nghề khác trong bối cảnh thị trường lao động thu hẹp, công việc phù hợp ngày càng ít.
Không tìm được việc làm lâu dài, chị Mai đầu tư máy may tại nhà để nhận sửa chữa quần áo, gia công nhỏ lẻ. Công việc hoàn toàn phụ thuộc vào đơn hàng từ các xưởng, lúc có lúc không. Ngoài ra, chị còn làm thêm thời vụ tại một cơ sở gần nhà, nhận việc theo sản phẩm, tính công theo số lượng hoàn thành.
Chồng chị Mai làm bảo vệ, tranh thủ chạy xe công nghệ ngoài giờ; còn chị phụ thuộc vào đơn hàng thất thường. Có thời điểm công việc dồn dập nhưng cũng có lúc gần như chị "ngồi không". Thu nhập gia đình chị vì thế trở nên bấp bênh, chỉ đủ chi trả tiền nhà trọ, điện nước, học phí của con và các nhu cầu thiết yếu.
Điều khiến chị Mai lo nhất là tình trạng thiếu ổn định này kéo dài. Khi xưởng ít đơn hàng, thu nhập của chị gần như bằng 0. Không có bảo hiểm do DN đóng, chị phải tự mua BHYT và tham gia BHXH tự nguyện để phòng ngừa rủi ro.
Tình cảnh gia đình chị Nguyễn Thị Mai Lan (quê Thanh Hóa; hiện thuê trọ tại phường Bình Phú, TP HCM) cũng tương tự. Chị làm công việc gia công túi xách theo hình thức thời vụ, thu nhập khoảng 250.000 đồng/ngày. Do không có hợp đồng lao động (HĐLĐ) dài hạn nên chị không được tham gia BHXH, BHYT; mọi rủi ro về ốm đau, thất nghiệp phải tự gánh chịu.
Ở tuổi ngoài 40, lại phải chăm con nhỏ, chị Lan khó đáp ứng công việc toàn thời gian hoặc tăng ca liên tục. "Làm thời vụ chỉ là giải pháp tình thế với tôi. Có việc là làm, dù không ổn định, còn hơn thất nghiệp" - chị bày tỏ.
Với thu nhập khoảng 7 triệu đồng/tháng, cộng thêm nguồn thu không ổn định của chồng, gia đình chị Lan phải thắt chặt chi tiêu. Tiền nhà trọ, điện nước đã hơn 3 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể chi phí ăn uống, học hành của con. Trong bối cảnh giá cả tăng cao, vợ chồng chị gần như không có khoản tích lũy dự phòng nào.
Người lao động tìm công việc thời vụ tại Khu Chế xuất Tân Thuận (phường Tân Thuận, TP HCM). Ảnh: HUỲNH NHƯ
Khó bảo đảm quyền lợi
Tại các KCX-KCN ở TP HCM, hình ảnh NLĐ chăm chú xem những thông báo tuyển dụng đã trở nên quen thuộc. Họ tìm công việc thời vụ hoặc làm thêm để kiếm thu nhập. Tuy nhiên, không ít "cò mồi" cũng xuất hiện, chào mời việc làm ngắn hạn với lời hứa "có việc ngay, không ràng buộc", tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Gặp chúng tôi tại KCX Tân Thuận (phường Tân Thuận, TP HCM), chị Nguyễn Thị Hồng (quê An Giang) cho biết vừa kết thúc HĐLĐ tại một xưởng may nên tìm công việc linh hoạt để duy trì thu nhập. Sáng nào chị cũng đến KCX ghi lại thông tin tuyển dụng. "Tôi ưu tiên công việc thời vụ trước, làm được ngày nào hay ngày đó, còn ký HĐLĐ dài hạn thì phải cân nhắc vì chưa chắc gắn bó lâu dài" - chị thừa nhận.
Chị Hồng từng được một người môi giới việc làm tự do tiếp cận, giới thiệu công việc "có thể bắt đầu ngay, không cần ký HĐLĐ". Sau một lần bị quỵt lương, chị trở nên dè dặt hơn khi lựa chọn việc làm thời vụ.
Theo luật gia Trần Văn Triều, nguyên Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật - LĐLĐ TP HCM, trong bối cảnh sản xuất - kinh doanh biến động, nhiều DN sử dụng lao động thời vụ để giảm chi phí và tăng tính linh hoạt. Cách này giúp DN dễ điều chỉnh nhân sự theo mùa vụ. Song, lao động thời vụ dễ nghỉ việc, chất lượng không đồng đều do thiếu đào tạo. Họ lại thiếu gắn bó khiến DN khó xây dựng đội ngũ lao động ổn định.
Ở góc độ chính sách, pháp luật hiện chỉ quy định 2 loại HĐLĐ: xác định và không xác định thời hạn. Nếu hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành thì vẫn được coi là HĐLĐ. Tuy vậy, thực tế vẫn tồn tại khoảng trống, nhất là với lao động phi chính thức hoặc làm việc theo hình thức khoán, gia công.
Bên cạnh đó, chính sách đào tạo lại, chuyển đổi nghề hiện chưa đủ mạnh, chủ yếu ưu tiên NLĐ tham gia bảo hiểm thất nghiệp, khiến nhiều lao động thời vụ đứng ngoài hệ thống an sinh. Do đó, cần cơ chế kiểm soát và quy định chặt chẽ hơn để bảo đảm quyền lợi cho nhóm lao động này.
Luật sư Trương Văn Tuấn - Đoàn Luật sư TP HCM, Trưởng Văn phòng Luật sư Trạng Sài Gòn - cho rằng NLĐ trong khu vực phi chính thức hoặc làm việc thời vụ, không có HĐLĐ rõ ràng phải đối mặt nhiều rủi ro, nhất là về an toàn lao động.
Khi không có HĐLĐ, không tham gia đầy đủ các chế độ bảo hiểm, NLĐ gần như không được bảo vệ nếu xảy ra tai nạn hoặc sự cố. Họ cũng không tích lũy được thời gian đóng BHXH, ảnh hưởng đến quyền lợi dài hạn như lương hưu, trợ cấp thất nghiệp. "Đây là thiệt thòi lớn nhất, vì NLĐ làm việc nhưng không xây dựng được nền tảng an sinh cho tương lai" - luật sư Tuấn nhấn mạnh.
Ngoài ra, do thiếu hồ sơ lao động và không chứng minh được thu nhập ổn định, nhiều người gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng ngân hàng hoặc chính sách hỗ trợ xã hội. Họ cũng dễ bị cho nghỉ việc đột ngột mà không báo trước, không được bồi thường.