Sách ảnh - "cuộc chơi" lắm công phu

Bên cạnh các triển lãm truyền thống, nhiều nhiếp ảnh gia chọn xuất bản sách ảnh như một phần của dự án sáng tác

Không chỉ là ấn phẩm lưu niệm, sách ảnh (photobook) ngày càng được xem như một công trình nghệ thuật độc lập, ở đó nhiếp ảnh được kể trọn vẹn và có đời sống lâu dài hơn.

Lưu giữ câu chuyện bằng hình ảnh

Trong bối cảnh đời sống nghệ thuật thị giác ngày càng phát triển, sách ảnh đang dần trở thành một kênh quan trọng để lưu giữ và lan tỏa các dự án nhiếp ảnh. Không chỉ dừng lại ở triển lãm, những bức ảnh thông qua trang sách góp phần tạo nên giá trị bền vững cho tác phẩm và cho chính tác giả.

Trước đây, nhiều triển lãm ảnh chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn, từ vài ngày đến vài tuần. Sau khi kết thúc, khán giả khó có cơ hội tiếp cận lại toàn bộ tác phẩm. Vì vậy, việc xuất bản sách ảnh trở thành cách để nhiếp ảnh gia lưu giữ và giới thiệu dự án của mình một cách lâu dài hơn.

Nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong cho biết cuốn "Vượt qua bóng tối 2" sắp phát hành của anh ghi lại hoạt động của thầy cô và học sinh Trường Khiếm thị Nguyễn Đình Chiểu (TP HCM), nối tiếp cuốn sách cùng chủ đề được thực hiện hơn 10 năm trước. "Triển lãm có thể chỉ diễn ra vài ngày rồi kết thúc, nhưng cuốn sách thì người đọc có thể xem bất cứ lúc nào. Họ có thể quay lại, đọc kỹ hơn, hiểu sâu hơn về câu chuyện phía sau từng bức ảnh" - anh chia sẻ.

Sách ảnh còn cho phép nhiếp ảnh gia kể chuyện một cách có cấu trúc hơn. Trong một cuốn sách, tác giả có thể sắp xếp hình ảnh theo một mạch kể rõ ràng, tạo nhịp điệu cảm xúc cho người xem thông qua từng trang. Nhiếp ảnh gia Nguyễn Á - người đã có đến 24 công trình sách ảnh trong 30 năm làm nghề - cho rằng mỗi cuốn sách ảnh là một "công trình sáng tạo" mang tính dài hơi. Theo anh, sách ảnh có khả năng tồn tại lâu dài trong đời sống văn hóa, được lưu giữ trong tủ sách gia đình hoặc tại các thư viện.

Không chỉ là cách lưu trữ tác phẩm, sách ảnh còn thể hiện bề dày lao động của người nghệ sĩ. Một cuốn sách ảnh thường được hình thành từ quá trình sáng tác kéo dài nhiều năm, đòi hỏi tích lũy tư liệu và suy nghĩ kỹ lưỡng về câu chuyện thị giác.

"Làm sách ảnh là một chiến lược sáng tác dài hơi. Tác giả luôn phải tìm cách làm mới mình, tránh lặp lại những đề tài cũ hoặc trùng lặp với đồng nghiệp" - nhiếp ảnh gia Nguyễn Á nói.

Công trình của sự kiên nhẫn

Dù được đánh giá là hướng đi đáng khích lệ, việc thực hiện một cuốn sách ảnh vẫn là hành trình nhiều thử thách đối với các nhiếp ảnh gia. Khác với sách chữ thông thường, sách ảnh đòi hỏi sự đầu tư lớn về hình thức. Từ chất lượng giấy, kỹ thuật in, màu sắc đến thiết kế bố cục đều phải được chăm chút để tôn lên giá trị của từng bức ảnh.

Nhiều cuốn sách ảnh không chỉ đơn thuần là ấn phẩm đọc mà còn mang tính sưu tầm, lưu giữ như một sản phẩm nghệ thuật. Các bức ảnh thường được lựa chọn và bố trí theo một mạch kể chuyện rõ ràng, có thể dựa trên dòng thời gian, chủ đề hoặc cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải. Nhờ vậy, người xem không chỉ thưởng thức từng bức ảnh riêng lẻ mà còn theo dõi được câu chuyện xuyên suốt của cả công trình.

Theo nhiếp ảnh gia Trần Thế Phong, để thực hiện một cuốn sách ảnh, thách thức đầu tiên nằm ở việc tìm được đề tài đủ sức nặng để theo đuổi lâu dài. Một dự án sách ảnh không chỉ cần những bức ảnh đẹp mà còn phải có câu chuyện và chiều sâu để người xem có thể đọc, cảm và suy ngẫm. Theo anh, chính sự chênh lệch giữa ý tưởng và điều kiện thực hiện khiến việc làm sách ảnh trở thành hành trình đòi hỏi nhiều kiên nhẫn và đam mê.

Ngoài yếu tố tài chính, quá trình làm sách ảnh cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng khâu. Một biên tập viên tại nhà xuất bản cho biết người làm biên tập phải cùng tác giả lựa chọn những bức ảnh tiêu biểu, đồng thời cân nhắc kỹ lưỡng cách trình bày để tạo nên nhịp điệu thị giác cho cuốn sách. Bên cạnh đó, việc kiểm soát chất lượng in ấn cũng rất quan trọng, bởi chỉ cần sai lệch nhỏ về màu sắc hay độ nét cũng có thể làm giảm giá trị của tác phẩm.

Nâng cao tính chuyên nghiệp

Theo các nhiếp ảnh gia, mỗi cuốn sách ảnh thường hướng đến một nhóm người đọc cụ thể. Vì vậy, việc xác định đối tượng độc giả là điều rất quan trọng. Mỗi chủ đề sẽ có một nhóm người đọc riêng. Nếu không xác định rõ, cuốn sách rất khó tiếp cận công chúng.

Ông Đoàn Hoài Trung, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP HCM, nhận định xu hướng xuất bản sách ảnh cho thấy sự chuyển biến tích cực của đời sống nhiếp ảnh. Theo ông, việc thực hiện sách ảnh không chỉ giúp lưu giữ tác phẩm mà còn góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp của hoạt động sáng tác: "Trên thế giới, sách ảnh đã trở thành một loại hình nghệ thuật riêng trong nhiếp ảnh. Việc nhiều nhiếp ảnh gia Việt Nam bắt đầu đầu tư vào sách ảnh cho thấy họ đang nghĩ đến những dự án sáng tác dài hơi, có chiều sâu".