Vai hài để đời của nghệ sĩ Mai Vàng

(NLĐO) - Phía sau tiếng cười của những vai hài để đời là cả một quá trình phấn đấu không ngừng của nghệ sĩ Mai Vàng

Trên sân khấu, tiếng cười luôn đến nhanh, lan tỏa mạnh và ở lại rất lâu trong ký ức khán giả. Nhưng để tạo nên một vai hài sống bền với thời gian là cả hành trình lao động nghệ thuật khắt khe. Những nghệ sĩ từng đoạt Giải Mai Vàng như: NSƯT Bảo Quốc, NSND Ngọc Giàu, NSƯT Kim Tử Long, NSND Việt Anh, NSND Hồng Vân, NSƯT Minh Nhí… đã chưng cất tài năng, trải nghiệm và tình yêu nghề để tạo nên những vai diễn mà mỗi lần nhắc lại, khán giả vẫn còn nguyên cảm xúc.

Tiếng cười được tạo nên từ chiều sâu nhân vật

Trong lịch sử sân khấu cải lương và kịch nói, những vai hài lớn luôn mang hai tầng ý nghĩa: tạo tiếng cười và làm nổi bật số phận con người. NSƯT Bảo Quốc đã khắc họa thành công Chương Hầu trong "Tiếng trống Mê Linh" bằng một phong cách diễn tiết chế, giữ được thần thái của một nhân vật sống trong bối cảnh lịch sử mà vẫn tạo được những khoảng lặng hài duyên dáng.

Ông chia sẻ: "Diễn hài là diễn bằng nội tâm. Nếu chỉ làm khán giả cười bằng hình thức bên ngoài, tiếng cười sẽ tan rất nhanh. Khi người nghệ sĩ hiểu được số phận nhân vật, tiếng cười sẽ có chiều sâu và sống lâu. Sau này có nhiều em, cháu diễn vai Chương Hầu có những sáng tạo riêng, nhưng thời của tôi lúc đó mới chuyển sang các vai hài, từ sau vở "Bên cầu dệt lụa", qua đến "Tiếng trống Mê Linh", tôi đã nghiên cứu, suy nghĩ rất nhiều để diễn vai nịnh, phản quốc, nhưng không cố tạo tiếng cười mà để tình huống nhân vật thúc đẩy tiếng cười tự nhiên, chê trách nhân vật Chương Hầu".

Cũng trong dòng chảy cải lương kinh điển, NSND Ngọc Giàu đã tạo nên dấu ấn với vai Bảy cán vá trong "Đời cô Lựu". Nhân vật mang dáng dấp của những con người bình dân Nam Bộ, với sự hóm hỉnh được hình thành từ trải nghiệm sống. 

Bà tâm sự: "Cái duyên sân khấu không tự nhiên mà có. Nó được hình thành từ quan sát cuộc sống, từ sự rung động thật của người nghệ sĩ. Khi mình thương nhân vật, khán giả sẽ thương. Tôi đã dựa theo hình mẫu của ông Sáu Thoàng hồi xưa, có cánh tay cán vá để gắn vào nhân vật cô bảy giúp việc nhà của nhân vật Kim Anh. 

Vì trong chuyến lưu diễn tại các nước châu âu theo thời mời của Tổ chức UNESCO năm 1984, tôi đóng thêm vai bà Hai Hương trong vở "Đời cô Lựu", nên vai cô bảy cán vá cần phải có hình dáng khác. Và thế là tôi đã nghĩ ra cánh tay cán vá cho cô bảy" – NSND Ngọc Giàu kể.

Ở góc nhìn chuyên môn, vai Bảy cán vá là một hình mẫu của nghệ thuật "diễn hài tính cách" trong cải lương. Tiếng cười được tạo ra từ sự chân thật, từ cách nhấn nhá trong từng câu vọng cổ, từng ánh mắt, từng nhịp ngừng đúng lúc.

Làm chủ tiết tấu – yếu tố cốt lõi của vai hài

Trong vở "Bến phà kỷ niệm", NSƯT Kim Tử Long đã xây dựng hình tượng Út cà lăm bằng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hình thể, nhịp thoại và cảm xúc. Nhân vật tạo tiếng cười từ sự vụng về rất đời, đồng thời góp phần làm nổi bật không khí của toàn bộ vở diễn.

Anh chia sẻ: "Vai hài đòi hỏi diễn viên phải làm chủ tiết tấu. Chỉ cần sai một nhịp, khán giả sẽ không còn cảm xúc. Người diễn phải cảm nhận được hơi thở của khán phòng. Nhất là khi ca vọng cổ, ca bài bản mà giữ được cố tật cà lăm của nhân vật thì không phải dễ, nên tôi nghiên cứu cách sắp câu ca, diễn một cách tự nhiên, thoải mái nhất, để tiếng cười không bị cố tạo mà nhẹ nhàng đi vào tính cách rất mộc mạc của anh Út ở bến phà chuyên bán hột vịt lộn". 

NSƯT Kim Tử Long còn có vai hài được yêu thích đó là Tứ Cửu trong vở "Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài", anh đem lại tiếng cười duyên dáng khi diễn với NSƯT Trinh Trinh (vai Ngân Tâm).

Trong khi đó, NSND Việt Anh với vai ông Tư trong "Dạ cổ hoài lang" đã cho thấy vai hài có thể trở thành điểm tựa cảm xúc cho một vở diễn mang màu sắc hoài niệm. 

Tiếng cười mà ông mang đến có độ lắng, giúp khán giả đi sâu hơn vào tâm trạng của nhân vật. Ông nói: "Tiếng cười là một phần của đời sống. Khi đưa được đời sống vào vai diễn, khán giả sẽ nhận ra chính mình trong đó". Đây là đặc trưng quan trọng của nghệ thuật diễn hài trong kịch nói: tiếng cười xuất phát từ tình huống, từ tâm lý nhân vật, từ sự tương tác giữa các tuyến kịch.

Nghệ thuật của sự hóa thân và sáng tạo

NS Cát Phượng đã để lại dấu ấn mạnh với vai Thị Nở trong "Chí Phèo" trên sân khấu kịch Hồng Vân. Nhân vật được xây dựng với sự hòa quyện giữa yếu tố hài và bi, tạo nên những khoảnh khắc khiến khán giả vừa bật cười, vừa xúc động.

Chị chia sẻ: "Người nghệ sĩ phải dám bước ra khỏi hình ảnh quen thuộc của mình. Khi mình sống thật với nhân vật, khán giả sẽ tin".

NSND Hồng Vân, với vai vợ Ngọc Hoàng trong chương trình "Táo quân", đã tạo nên một hình tượng hài giàu cá tính. Chị cho rằng vai hài đòi hỏi sự sáng tạo liên tục và khả năng làm chủ sân khấu.

"Khán giả rất tinh tế. Họ sẽ nhận ra ngay nếu người nghệ sĩ diễn bằng thói quen. Mỗi vai diễn đều phải được làm mới bằng sự tìm tòi".

NSƯT Minh Nhí, người nổi tiếng với vai Mõ Ham trong "Đứa con tiền kiếp", nhấn mạnh: "Diễn hài là nghệ thuật của sự tiết chế. Càng tiết chế, vai diễn càng có sức sống". Và những bài học kinh nghiệm này anh đã trao gửi cho thế hệ diễn viên trẻ để họ phát huy sáng tạo trên sân khấu nghệ thuật Trương Hùng Minh.

Góc nhìn từ những nghệ sĩ tiền bối: Tiếng cười là kết tinh của trải nghiệm

NSND Lệ Thủy nhận định rằng vai hài trong cải lương đòi hỏi nghệ sĩ phải có nền tảng nghề vững vàng: "Người diễn phải hiểu âm nhạc cải lương, hiểu tâm lý nhân vật, hiểu cấu trúc vở diễn. Khi mọi yếu tố hòa quyện, tiếng cười sẽ tự nhiên xuất hiện". Theo bà, những vai hài để đời đều được tạo nên từ quá trình lao động nghiêm túc và lòng tôn trọng khán giả.

Riêng NSND Kim Cương, người được xem là "kỳ nữ" của sân khấu Việt Nam, cho rằng tiếng cười là thước đo tài năng của diễn viên: "Vai hài là thử thách lớn. Người nghệ sĩ phải có chiều sâu tâm hồn, có khả năng quan sát đời sống và chuyển hóa thành nghệ thuật. Tiếng cười giúp sân khấu gần gũi hơn với con người".

Bà nhấn mạnh rằng những vai hài kinh điển luôn mang giá trị nhân văn, giúp khán giả nhìn lại cuộc sống bằng sự cảm thông.

Tiếng cười giữ nhịp đập cho sân khấu Những vai diễn như: Chương Hầu, Bảy cán vá, Út cà lăm, ông Tư hay Mõ Ham đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ khán giả. Đó là thành quả của tài năng, của sự khổ luyện và của niềm tin bền bỉ với nghề. Trong dòng chảy của sân khấu đương đại, những vai hài để đời tiếp tục khẳng định giá trị của nghệ thuật biểu diễn.

Tiếng cười mà các nghệ sĩ Mai Vàng mang đến đã góp phần giữ cho sân khấu luôn sáng đèn, luôn sống cùng công chúng.