Phát huy sức mạnh nội sinh của văn hóa

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước bền vững

Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng và chuyển đổi số mạnh mẽ, việc đưa các sản phẩm văn hóa đến gần hơn với đời sống thường ngày của người dân không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống tinh thần mà còn góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc.

Biến văn hóa thành thói quen tự nhiên

Tuy nhiên, thực tế cho thấy khoảng cách giữa sản phẩm văn hóa và người dân vẫn tồn tại, nhất là ở khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa.

Do đó, cần các giải pháp đồng bộ, thiết thực để mọi người dân đều có thể thụ hưởng văn hóa một cách tự nhiên, thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Chúng ta cần chuyển hướng mạnh mẽ từ "văn hóa sự kiện" sang văn hóa đời thường; biến văn hóa thành thói quen tự nhiên, không gượng ép, không tốn kém, mà thấm sâu vào từng khoảnh khắc sinh hoạt thực tế của người dân.

Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về văn hóa, tạo hành lang pháp lý rõ ràng để bảo đảm quyền thụ hưởng bình đẳng cho mọi tầng lớp nhân dân. Nghị quyết 80/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nhấn mạnh việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, gia đình và con người Việt Nam, đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Nhà nước cần tiếp tục đầu tư ngân sách cho các thiết chế văn hóa cơ sở, bảo đảm đến năm 2030, 100% chính quyền địa phương 2 cấp và lực lượng vũ trang có thiết chế văn hóa hoạt động hiệu quả. Đồng thời, khuyến khích hợp tác công - tư, thu hút nguồn lực xã hội hóa để xây dựng thư viện, nhà văn hóa, trung tâm cộng đồng ở mọi thôn bản.

Các chính sách hỗ trợ đặc biệt cho nhóm yếu thế như người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số, người cao tuổi… sẽ giúp thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa thành thị và nông thôn.

Giải pháp quan trọng tiếp theo là phát triển và đa dạng hóa sản phẩm văn hóa phù hợp với đời sống thường ngày. Thay vì chỉ tập trung vào các sự kiện lớn, cần tạo ra những sản phẩm văn hóa "gần gũi, dễ tiếp cận" như: sách báo điện tử, podcast, video ngắn về văn hóa dân gian, số hóa âm nhạc truyền thống.

Cần tích hợp giá trị văn hóa vào sản phẩm OCOP (Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm"), du lịch cộng đồng, ẩm thực hằng ngày. Ví dụ, kể chuyện văn hóa qua bao bì sản phẩm thủ công, thổ cẩm; tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng với hát then, múa lăm vông ngay tại làng quê.

Công nghiệp văn hóa cần được đẩy mạnh với sự hỗ trợ của công nghệ số, tạo ra nội dung trên các nền tảng TikTok, YouTube, Netflix Việt Nam để người dân có thể thưởng thức phim tài liệu, chương trình nghệ thuật chỉ bằng chiếc điện thoại thông minh trong giờ nghỉ trưa hoặc buổi tối gia đình.

Chủ thể sáng tạo văn hóa

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh giáo dục và nâng cao nhận thức, biến văn hóa thành thói quen sinh hoạt hằng ngày.

Nhà trường cần tích hợp di sản văn hóa vào chương trình giáo dục, từ kể chuyện dân gian, học hát dân ca đến tham quan di tích địa phương. Gia đình đóng vai trò then chốt: khuyến khích văn hóa đọc sách, nghe nhạc truyền thống thay vì chỉ giải trí mạng xã hội.

Các phong trào "Xây dựng đời sống văn hóa mới ở cơ sở" nên được triển khai sâu rộng, với hoạt động cụ thể như: câu lạc bộ dưỡng sinh kết hợp thơ ca cho người cao tuổi, câu lạc bộ thể thao dân tộc cho thanh niên, hoặc ngày hội ẩm thực gia đình mang đậm bản sắc vùng miền. Đồng thời, tổ chức đào tạo kỹ năng số cho cộng đồng để người dân dễ dàng tiếp cận sản phẩm văn hóa trên môi trường trực tuyến.

Ngoài ra, cần biến không gian công cộng và cộng đồng thành "sân chơi văn hóa tự nhiên". Mỗi thôn bản, khu phố, chung cư cần có những hoạt động văn hóa diễn ra thường xuyên, không cần tổ chức lớn. Chẳng hạn, sáng sớm tập dưỡng sinh kết hợp hát dân ca hoặc các bài thể dục dân tộc; chiều tối sinh hoạt câu lạc bộ cộng đồng - kể chuyện làng xóm, biểu diễn dân ca, chơi cờ người, đá cầu...; cuối tuần tổ chức ngày hội nhỏ "ẩm thực vùng miền" hoặc "trò chơi dân gian cho trẻ em" ngay tại sân nhà văn hóa hoặc công viên…

Cần ứng dụng công nghệ số hỗ trợ mạnh mẽ, như ứng dụng di động quét mã QR tại di tích địa phương để nghe kể chuyện lịch sử hoặc nền tảng ngắn giới thiệu "Văn hóa trong từng con phố" (văn hóa ứng xử giao thông, văn hóa giữ gìn vệ sinh chung...). Như vậy, người dân chỉ cần ra khỏi nhà là đã có thể tiếp xúc với văn hóa một cách tự nhiên.

Không chỉ vậy, cần đổi mới giáo dục và truyền thông để văn hóa trở thành thói quen. Nhà trường cần giảm lý thuyết, tăng trải nghiệm; học sinh học hát dân ca, làm đồ thủ công, tham quan làng nghề thay vì chỉ học thuộc lòng. Truyền thông đại chúng và mạng xã hội cần sản xuất nội dung ngắn, gần gũi, như video "Bữa cơm gia đình Việt", "Cách chào hỏi của người Việt", "Câu chuyện từ chiếc áo tứ thân"... thay vì chỉ đưa tin bài về các lễ hội lớn.

Đặc biệt, cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ nhỏ. Trong đó, chú ý khuyến khích trẻ em chơi trò chơi dân gian thay vì chỉ game online; khuyến khích thanh niên sáng tạo nội dung văn hóa trên TikTok, YouTube…

Bên cạnh đó, cần sự tham gia tích cực của cộng đồng và doanh nghiệp. Mỗi người dân không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo văn hóa. Khuyến khích cộng đồng tự tổ chức sinh hoạt văn nghệ, bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với phát triển kinh tế. Doanh nghiệp có thể tài trợ hoặc tích hợp giá trị văn hóa vào sản phẩm dịch vụ, như nhà hàng phục vụ ẩm thực kết hợp trình diễn nghệ thuật dân gian, hoặc không gian làm việc mang đậm bản sắc Việt.

Việc xây dựng "văn hóa trong mọi lĩnh vực" - từ giao thông, công sở đến tiêu dùng... - sẽ khiến sản phẩm văn hóa trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hằng ngày.