Phát triển bền vững văn hóa đọc tại TP HCM

Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21-4) năm nay có chủ đề "Sách - Tri thức - Khát vọng phát triển đất nước".

Thời gian qua, TP HCM đã khẳng định vai trò tiên phong trong việc lan tỏa tình yêu sách và xây dựng thói quen đọc bền vững

Là trung tâm kinh tế - văn hóa lớn nhất cả nước với hơn 14 triệu dân, TP HCM có lợi thế để biến văn hóa đọc thành động lực quan trọng góp phần xây dựng xã hội học tập suốt đời, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển đô thị tri thức.

Nhiều điểm sáng 

Hiện nay, văn hóa đọc tại TP HCM đã có những bước tiến đáng kể. Đường sách TP HCM (đường Nguyễn Văn Bình) sau hơn 10 năm hoạt động đã trở thành một trong những điểm sáng, thu hút hàng triệu lượt người dân và du khách. Lễ hội Đường sách Tết duy trì suốt 16 năm qua, riêng năm 2026 đón gần 1 triệu lượt người tham quan.

Hệ thống thư viện công cộng tại TP HCM được chuyển đổi số mạnh mẽ. Trong đó, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP HCM đã số hóa hàng triệu trang tài liệu, phát triển không gian dành cho các đối tượng khác nhau, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) sản xuất sách nói, triển khai các xe thư viện lưu động phục vụ vùng sâu, vùng xa và khu công nghiệp.

Tỉ lệ người dân đọc sách thường xuyên ở TP HCM ngày càng tăng, cao hơn mức trung bình cả nước. Các mô hình như "Thư viện xanh", chương trình "Một triệu cuốn sách cho học sinh", đại sứ văn hóa đọc... đã góp phần đưa sách đến gần hơn với thanh thiếu niên, công nhân và người dân nông thôn.

Dù vậy, TP HCM vẫn tồn tại những hạn chế cần khắc phục để phát triển văn hóa đọc bền vững. Tỉ lệ đọc sách sâu, đọc sách chuyên môn còn thấp; thói quen đọc chủ yếu tập trung vào sách giải trí nhanh; khoảng cách tiếp cận giữa khu vực trung tâm và ngoại ô vẫn lớn; sự cạnh tranh từ mạng xã hội và nội dung ngắn làm giảm sự tập trung của giới trẻ...

Trong bối cảnh kỷ nguyên số, nếu không có giải pháp phù hợp, văn hóa đọc dễ bị mai một hoặc chỉ dừng ở mức bề mặt.

Những giải pháp đồng bộ

Để phát triển văn hóa đọc bền vững, TP HCM cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Thứ nhất, TP HCM cần xây dựng Đề án phát triển văn hóa đọc giai đoạn 2026 - 2035, gắn chặt với Nghị quyết 80/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và mục tiêu xây dựng xã hội học tập suốt đời. Thành phố cần xác định rõ chỉ tiêu cụ thể: Đến năm 2030, phấn đấu mỗi người dân đọc trung bình 8-10 cuốn sách/năm; 100% trường học có thư viện hiện đại; 80% người dân tiếp cận thư viện số... Bên cạnh đó, cần ưu tiên xã hội hóa việc đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp xuất bản, phát hành sách chất lượng cao và các mô hình không gian đọc cộng đồng…

Thứ hai, phát triển hệ sinh thái không gian đọc đa dạng và gần gũi. Đường sách TP HCM cần tiếp tục mở rộng thành mô hình "Phố sách văn hóa", kết hợp với cà phê sách, triển lãm, không gian sáng tạo... Thành phố cần xây dựng thêm điểm đọc sách tại chung cư, khu dân cư, công viên, trạm metro và khu công nghiệp; thí điểm mô hình "Thư viện chung cư", "Kệ sách cộng đồng" theo tinh thần Ngày Sách và Văn hóa đọc năm 2026. Đặc biệt, cần đẩy mạnh xe thư viện lưu động, thư viện số di động để phục vụ công nhân, người lao động di cư và vùng ven.

Thứ ba, xây dựng nền tảng thư viện số thống nhất của TP HCM, kết nối tất cả thư viện công cộng, trường học và cơ sở tư nhân, cho phép mượn sách điện tử, nghe sách nói miễn phí, nhất là các đối tượng đặc biệt, như học sinh, người già, công nhân... Thành phố cần ứng dụng AI để gợi ý sách cá nhân hóa, tổ chức câu lạc bộ đọc sách trực tuyến và cuộc thi sáng tạo nội dung từ sách. Ngoài ra, khuyến khích xuất bản sách điện tử, sách tương tác, thực tế ảo (AR/VR) nhằm thu hút giới trẻ; kết hợp hài hòa giữa sách in truyền thống và sách số, tránh để công nghệ làm mai một thói quen đọc sâu.

Thứ tư, đưa văn hóa đọc vào chương trình giáo dục phổ thông một cách thiết thực: tích hợp giờ đọc sách tự do, tổ chức câu lạc bộ sách trong trường, giao bài tập đọc và viết cảm nhận sách. Đồng thời, phối hợp với gia đình qua các chương trình "Đọc sách cùng con", "Bố mẹ làm gương"… TP HCM cần đặc biệt chú trọng nhóm công nhân - lao động và người thu nhập thấp bằng cách tổ chức "Giờ đọc sách tại doanh nghiệp", hợp tác với các công ty để xây dựng tủ sách và thời gian đọc sách trong giờ nghỉ.

Thứ năm, khuyến khích doanh nghiệp tham gia tài trợ không gian đọc, xuất bản sách và tổ chức sự kiện; hợp tác với các nhà xuất bản lớn, thư viện quốc tế để trao đổi tài liệu và tổ chức tuần sách quốc tế. TP HCM cần phát triển du lịch văn hóa đọc: kết hợp Lễ hội Đường sách Tết với tour tham quan không gian sách, góp phần thúc đẩy kinh tế văn hóa…; tích cực tham gia các hội sách quốc tế để quảng bá, thúc đẩy hoạt động xuất bản trong nước.

Thứ sáu, sử dụng mạng xã hội, báo chí để lan tỏa câu chuyện thành công về sách nói chung và về đọc sách nói riêng. Ngày Sách và Văn hóa đọc TP HCM cần được tổ chức thường niên với quy mô ngày càng lớn hơn, kết hợp với thi sáng tác, giao lưu tác giả - bạn đọc và các hội sách từ quy mô trường học, doanh nghiệp đến toàn thành phố. Bên cạnh đó, xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá văn hóa đọc (tỉ lệ đọc, thời gian đọc trung bình, mức độ hài lòng, loại sách thường đọc…) để điều chỉnh kịp thời.