Đã có 11 xác con tàu cổ được tìm thấy ở vùng biển thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Mỗi con tàu chứa hàng ngàn cổ vật có niên đại, giá trị khác nhau.

Cách đây 5-7, vùng biển thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu vô cùng xôn xao bởi hàng loạt con tàu cổ được phát hiện. Thời điểm đó, người người, nhà nhà đi tìm kiếm cổ vật, tạo nên cảnh náo loạn cả vùng quê ven biển. Người dân ở đây còn kể nhau chuyện người này người kia tìm được cổ vật bán với giá hàng trăm triệu đồng cho giới chơi đồ cổ.

Cho đến tận bây giờ, trong những lúc lặn biển đánh bắt hải sản ở vùng biển ven bờ, người dân ở Bình Châu vẫn thường xuyên vớt được những cổ vật như bát, bình, lọ bằng sứ, đồng… nằm rải rác trong lòng biển, đem bán với giá trị kinh tế rất cao.

Để trả lời câu hỏi này, các chuyên gia đã lật tìm lại lịch sử cách đây nhiều thế kỷ khi vùng biển này - vốn là một thương cảng nằm trên "cung đường tơ lụa" trên biển Đông, có eo biển tiếp giáp với các nhánh sông dẫn sâu vào đất liền, đến các trung tâm buôn bán sầm uất thời xưa như phố cổ Thu Xà. Trong các chuyến hải trình của thương thuyền ngày xưa, tàu thuyền thường xuyên ghé vào đây để tiếp tế lương thực, nước uống hoặc ghé vào tránh gió bão, giao thương, buôn bán hàng hóa...

Theo TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn có ghi lại số liệu đóng thuế tại một số khu vực. Trong đó, vùng Sa Kỳ (xã Bình Châu) có mức đóng thuế rất lớn. Có thời điểm, số thuế thu được tại đây còn cao hơn vùng Hội An (tỉnh Quảng Nam) và Thị Nại (tỉnh Bình Định). Dữ liệu này cho thấy tại Bình Châu từng có một thương cảng rất nhộn nhịp. Chính từ đặc điểm địa lý có từ ngàn năm đó, khi tàu thuyền ghé vào gặp hoạn nạn dẫn tới bị chìm và cho đến ngày nay, người ta mới phát hiện vì sao bờ biển có quá nhiều tàu thuyền bị đắm.

Theo thống kê sơ bộ, tại đây đã phát hiện 11 xác tàu cổ, có niên đại khác nhau từ 500-800 năm trước, trong đó đã khai quật 2 xác tàu vào năm 1999 và 2013. Kết quả khảo sát vùng biển diện tích 23 km² ở xã Bình Châu còn xác định 20 địa điểm nghi vấn có xác tàu cổ.

"Tam giác quỷ Bermuda ở Đại Tây Dương là nghĩa địa tàu đắm lớn nhất với hơn 300 xác tàu. Tuy nhiên, đây là những con tàu hiện đại. Ngoại trừ địa điểm này thì trên thế giới vẫn chưa phát hiện được nơi nào có mật độ tàu cổ đắm dày đặc như ở vùng biển Bình Châu" - ông Nguyễn Tuấn Lâm, nguyên là chuyên gia khảo cổ học dưới nước (Bảo tàng Lịch sử Việt Nam), cho biết.

Có những bí ẩn dần được hé lộ nhưng cũng còn nhiều điều vẫn làm "đau đầu" các chuyên gia khảo cổ. Vì sao chỉ một vùng biển nhỏ lại có nhiều con tàu đắm như thế? Đến thời điểm này, chủ nhân của những con tàu cổ là ai, hải trình của nó đi đâu, về đâu và vì sao có quá nhiều tàu đắm ở vùng biển Bình Châu vẫn còn là bí ẩn.

Còn về nguyên nhân làm đắm tàu, theo nhiều chuyên gia, có rất nhiều con tàu có những manh mối khác nhau nhưng phần lớn qua các vết tích để lại, dễ nhận thấy nhất là các con tàu này đã bị hỏa hoạn. "Có thể tàu bè đến thương cảng trao đổi hàng hóa rồi bị cháy, cũng có thể bị cướp biển tấn công, hoặc trong quá trình neo đậu tránh trú bão rồi bị chìm" - ông Nguyễn Tuấn Lâm chia sẻ.

Trong số 11 con tàu được phát hiện từ trước tới nay ở vùng biển xã Bình Châu có rất nhiều cổ vật khác nhau như đồ trang sức, dụng cụ sinh hoạt bằng đồng… Cổ vật được tìm thấy nhiều nhất vẫn là các loại gốm sứ như các đĩa men ngọc, men xanh... Nhiều đĩa, bát in hoa văn hình rồng thuộc hàng "cực kỳ quý hiếm", được các vua chúa thời xa xưa sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày.

Không chỉ phát hiện tàu chở gốm sứ cổ chìm đắm, rất nhiều tàu được phát hiện còn chứa cả "kho tiền cổ", làm bằng đồng có lỗ vuông ở giữa và thuộc nhiều niên đại khác nhau. Trong quá trình đánh bắt ven bờ, nhiều ngư dân địa phương còn vớt cả bao tải tiền cổ bằng đồng này. "Thoạt đầu khi mới bắt gặp, anh em ngư dân ai cũng nghĩ gặp được 'kho vàng' nên đổ xô hốt cho vào bao. Đến khi đưa lên bờ mới biết đây là tiền đồng thời xưa. Chúng tôi còn vớt được một số khối tiền đồng tan chảy, kết dính lại với nhau đen nhẻm màu than tro" - ngư dân Trần Văn Anh, ngụ xã Bình Châu, kể lại.

Còn ngư dân Tiêu Viết Lành - ngụ thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu - cho hay không phải lần nào họ cũng tìm thấy những cổ vật quý giá trên những con tàu chìm, thỉnh thoảng còn bắt gặp những bộ xương người trong các con tàu chìm. "7 năm về trước, trong một lần lặn tôm nhí ở khu vực Ghềnh Ráng (vùng biển Bình Châu), tôi đã phát hiện hài cốt loài ngựa, hộp sọ người nằm trong phần đáy tàu gỗ, tôi hoảng sợ, tìm mọi cách cố ngoi lên mặt nước bơi vội vào bờ. Khoảng 2 năm sau, tôi cùng một số ngư dân mới dám quay lại thì  không còn thấy hộp sọ ấy đâu nữa" - anh Lành kể.

Những món cổ vật được tìm thấy trên chiếc tàu cổ khai quật năm 1999 hầu hết là đồ gốm sứ như bát, đĩa, bình… vẽ hoa lam có niên đại từ thế kỷ 17, thậm chí có nhiều đồ đồng, nguyên liệu đồng và có cả bình rượu bằng đồng.

Không chỉ có cổ vật, người ta còn tìm thấy nhiều mẫu xương ngựa trên tàu, các vật dụng của thủy thủ đoàn như nghiên mực. Điều đặc biệt là, các món cổ vật thương mại trên tàu được xác định thuộc thế kỷ 17, còn vật dụng của thủy thủ đoàn lại ở vào thế kỷ 15. Có cả đồng tiền Vạn lịch trên tàu đắm.

Còn riêng con tàu khai quật năm 2013 đã thu về gần 5.000 hiện vật khác nhau, trong đó có 42 độc bản quý hiếm. Những hiện vật khai quật được như đĩa men ngọc hình rồng (độc bản), hàng ngàn đĩa celeron và rất nhiều đĩa gốm tráng men ngọc, men nâu khác nhau.

TS Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi, cho biết những đĩa men ngọc hình rồng khai quật được là những đĩa duy nhất được tìm thấy trên tàu cổ, cũng là đĩa duy nhất chỉ có ở Bảo tàng Quảng Ngãi, mang đặc trưng nghệ thuật thế kỷ 13, độc bản quý hiếm phát hiện trên tàu 700 tuổi. "Thời xa xưa, loại đĩa này thường dùng cho vua chúa và số lượng cực kỳ ít nên việc tìm thấy đĩa men ngọc còn nguyên vẹn cực kỳ có giá trị" - TS Đoàn Ngọc Khôi cho biết.