Theo Dư địa chí Đà Lạt, tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt dài 84 km khởi công năm 1903 nhưng đến năm 1908 mới thực hiện những công việc đầu tiên. Các đoạn được xây dựng lần lượt gồm Tháp Chàm - Xóm Gòn (1903 – 1916), Xóm Gòn - Sông Pha (1916 – 1917), Sông Pha - Đà Lạt (1922 – 1932).

Đoạn này gặp nhiều thử thách cam go do phải vượt qua nhiều rặng núi có độ cao rất lớn; công việc thi công rất gian nan do địa thế hiểm trở, rừng rậm và khí hậu khắc nghiệt. Tuyến đường sắt được xây dựng uốn lượn theo các sườn núi với nhiều đoạn đường cong bán kính nhỏ, vượt qua nhiều đường hầm, cầu và những tường chắn vách núi dựng đứng. Hướng tuyến táo bạo nhưng cũng đầy cảm hứng khi đi qua những vùng có phong cảnh tuyệt đẹp và hùng vĩ.

Trong đó, đoạn đường răng cưa Sông Pha – Eo Gió dài khoảng 9 km để vượt độ dốc 12%. Đoạn đường răng cưa Dran – Trạm Hành dài khoảng 4 km vượt độ dốc 11,5%. Đoạn đường răng cưa Đa Thọ – Trại Mát dài khoảng 2 km vượt độ dốc 6%. Tổng độ cao khi từ đoạn Sông Pha mà đoàn tàu phải "trèo" lên tới Đà Lạt là hơn 1.500m.

Khi đến gần những đoạn độ dốc cao, dàn lưỡi răng cưa được lắp dưới đầu máy kéo HG4/4 được chế tạo riêng cho tuyến đường sắt Phan Rang - Đà Lạt sẽ khởi động, móc nối khớp vào lưỡi răng cưa dưới đường ray để giúp tàu leo núi. Khi đến ga Trại Mát, tuyến đường sắt trở lại với đường ray thông thường để vào ga Đà Lạt ở cao độ 1.550 m.

Đây là một trong 2 tuyến đường sắt răng cưa được xây dựng trên thế giới, trong đó tuyến Phan Rang - Đà Lạt được đánh giá là độc đáo nhất, hơn cả tuyến đường sắt răng cưa vượt đèo Furka ở Thụy Sỹ khi dài hơn và vượt qua chênh lệch độ cao lớn hơn.

Từ năm 1968, do chiến tranh khốc liệt, tuyến đường sắt bị dừng khai thác vì không đảm bảo an toàn. Sau năm 1975, gần như toàn bộ đường ray, tà vẹt được tháo gỡ. Tuyến đường sắt này chỉ còn đoạn Trại Mát - Đà Lạt dài 6,7 km khai thác tàu du lịch.

Ngày nay, ngoài ga Đà Lạt được đánh giá đẹp nhất khu vực Đông Dương và đoạn Đà Lạt - Trại Mát gần 7 km còn hoạt động du lịch thì những cầu, hầm đã hoang phế sau hơn 50 năm; thanh ray, lưỡi răng cưa của cung đường sắt độc nhất và đẹp nhất thế giới cũng đã bị tháo gỡ. Một trong hai đầu máy từng lên xuống cung đường sắt biển - hoa cũng đã bị bán sang Thụy Sỹ, chỉ còn lại 1 chiếc còn được trưng bày ở Ga Đà Lạt hiện nay cho du khách chụp ảnh.

Giờ đây, âm thanh còi tàu, hình ảnh chuyến tàu ra vào ga của tuyến đường sắt huyền thoại chỉ còn trong trong ký ức của những cụ ông, cụ bà đã ở tuổi thất thập cổ lai hy ở thị trấn D'ran hay Cầu Đất.

Đi từ vòng xoay Trại Mát dọc về đèo Sông Pha, người dân và du khách có thể nhận thấy một nhà ga bé nhỏ tên Trại Mát nép bên đường Quốc lộ 20. Một đoạn đường sắt kéo dài từ Ga Đà Lạt, len lỏi qua những khu nhà kính bạt ngàn hay khu dân cư đông đúc đến Ga Trại Mát là những gì hiện hữu của tuyến đường sắt leo núi độc đáo nhất thế giới còn hoạt động phục vụ du lịch.

Từ chỉ dẫn của người dân, chúng tôi tìm được một tòa nhà khá lớn kiến trúc Pháp, là nhà ga Đa Thọ của tuyến đường sắt huyền thoại Tháp Chàm – Đà Lạt. Tòa nhà được chia làm 2 phần nhà lớn (nhà khách chờ tàu) và nhà nhỏ (kiểu văn phòng) nằm cạnh một rẫy cà phê của người dân, mái ngói cổ xưa đã đổ nát gần hết, tường gạch phủ rêu phong, bên trong cây dại lẫn cả rác thải.

Ga này nằm ở xã Xuân Thọ, TP Đà Lạt (cũ, nay là phường Xuân Trường – Đà Lạt), cách Đà Lạt khoảng 14 km. Sau hơn nửa thế kỷ bỏ hoang, nơi này dần chìm vào ký ức, ít ai biết đây từng là một nhà ga xe lửa lâu đời và nổi tiếng của thế giới.

"Tôi biết đây từng là một nhà ga của đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt nhưng không thể nào biết nó mang lịch sử "hoành tráng" đến như thế" - bà Lâm Thị Nguyệt, người dân phường Xuân Trường – Đà Lạt, chia sẻ khi biết "lịch sử" ngôi nhà hoang tàn từng là nhà ga Đa Thọ.

Xuôi xuống Quốc lộ 20 thêm gần 8 km, mọi người sẽ thấy một biển báo có ghi dòng chữ "Đường hầm Hỏa xa". Đây vừa là một điểm du lịch, vừa là hầm số 4 trong tổng số 5 hầm trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng.

Hầm vượt núi có độ cao khoảng 6,6 m, rộng 4,6m, dài tổng cộng gần 130 m, được xây chắc chắn bằng đá chẻ. Ông Cao Văn Minh (62 tuổi, trú xã Xuân Trường – Đà Lạt) cho biết đây là đoạn đường hầm "nổi tiếng" nhất, thường được du khách tìm đến check-in hơn các đoạn khác vì nằm gần đường Quốc lộ.

Ông Huỳnh Ngọc Cường (73 tuổi, người dân D'ran) chia sẻ: "Tôi gắn bó với ga Eo Gió từ ngày còn nhỏ. Ngày xưa, mỗi khi tàu dừng, ga rất nhộn nhịp. Người dân trong làng thường mang trái cây, nông sản làm được ra ga bán cho khách".

Sau này, khi tuyến đường sắt dừng hoạt động, dãy nhà lớn từng là trung tâm của tuyến trở thành nơi ở tạm của nhiều hộ gia đình. Bên ngoài tuy vẫn giữ được nét kiến trúc đặc biệt nhưng bên trong thay đổi do nhiều người cơi nới, sửa chữa làm nơi ở. Nay mọi người cũng rời đi, để lại khu nhà ga và trạm bão dưỡng càng hoang tàn hơn.

Nhờ người dân D'ran dẫn đường, chúng tôi theo con đường mòn nhỏ chỉ đủ 1 xe máy đi - nếu có 2 xe đi ngược chiều thì 1 xe phải tìm chỗ nép lại nhường đường – chúng tôi cũng đến được điểm chuyển tiếp từ cầu đường sắt của huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận (cũ) lên đường hầm thuộc địa phận tỉnh Lâm Đồng. Đứng trên dốc cao, ai cũng có vẻ choáng ngợp khi nhìn xuống phía Ninh Sơn vì cả ngọn núi phía dưới cũng trở nên bé nhỏ.

Đoạn từ cầu đường sắt, sau khi tàu "leo" núi từ Ninh Sơn lên, sẽ vào đường hầm số 3, chỉ dài vài chục mét để chuẩn bị vào ga Eo Gió ở thị trấn cổ D'ran. Do vừa ngắn, vừa nằm ở địa điểm hiểm trở, đường tiếp cận khó khăn nên ít ai biết được đoạn hầm này. "Hồi xưa, mỗi lần tàu leo núi xong sẽ kéo còi để chuẩn bị vào ga Eo Gió, cả thị trấn gần như sống động lại, náo nhiệt hơn" - ông Cường kể.

Sau hơn nửa thế kỷ tuyến đường sắt răng cưa độc đáo nhất thế giới dừng lại, nhưng ký ức về những chuyến tàu vẫn sống động trong tiềm thức người dân D'ran, Xuân Thọ, Trạm Hành, Trại Mát. Hy vọng sắp tới, tuyến đường sắt này sẽ "sống lại" trong hình hài mới, sứ mệnh mới.

Năm 2015, Thủ tướng Chính phủ ra quyết định phê duyệt điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, trong đó có chủ trương khôi phục tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt.

Đầu năm 2023, Công ty cổ phần Thương mại – Dịch vụ Khách sạn Bạch Đằng (Công ty Bạch Đằng) đã trình Bộ Giao thông vận tải báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án khôi phục tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt theo phương thức đối tác công tư (PPP) với tổng mức đầu tư 24.920 tỉ đồng.

Sau khi được trùng tu, tuyến đường sắt dài 83,5km dự kiến có 16 ga và trạm khách, khổ rộng 1m, tốc độ thiết kế 30-60 km/giờ, sử dụng đầu máy diesel và toa xe tải trọng nhẹ.

Tháng 9-2023, Cục Đường sắt Việt Nam đã trình Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) thẩm định và trình duyệt chủ trương đầu tư dự án khôi phục tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt.

Trả lời phóng viên Báo Người Lao Động về việc triển khai dự án khôi phục tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt hiện nay, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng cho biết dự án được triển khai theo hình thức đối tác công tư (PPP), Bộ Xây dựng là cơ quan có thẩm quyền. Bộ đã giao Công ty Cổ phần Thương mại – Dịch vụ Bạch Đằng lập hồ sơ đề xuất chủ trương đầu tư và báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Đến nay, báo cáo nghiên cứu tiền khả thi đã được nhà đầu tư hoàn thiện; Cục Đường sắt Việt Nam đã có văn bản đề nghị Bộ Xây dựng cho phép tổ chức báo cáo tại Bộ để xem xét phê duyệt. Đây là bước thủ tục quan trọng trước khi chuyển sang giai đoạn lập báo cáo khả thi, thiết kế kỹ thuật và lựa chọn nhà đầu tư.

Về thời điểm triển khai, Sở cho biết theo Quy hoạch mạng lưới đường sắt và Quy hoạch tỉnh, tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt có lộ trình đầu tư sau năm 2030. Tuy nhiên, Nghị quyết 23-NQ/TW của Bộ Chính trị và định hướng của Trung ương đặt mục tiêu phấn đấu khôi phục, cải tạo tuyến đường sắt này trước năm 2030 để phục vụ du lịch.

"Tỉnh Lâm Đồng đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Xây dựng và Cục Đường sắt Việt Nam để đẩy nhanh quá trình thẩm định, phê duyệt hồ sơ tiền khả thi. Khi Trung ương cho phép, tỉnh sẽ chủ động các bước tiếp theo nhằm sớm khởi công dự án, hướng đến việc đưa tuyến đường sắt độc đáo này trở lại phục vụ du khách trước năm 2030" - lãnh đạo Sở Văn hoá, Thể thao và du lịch Lâm Đồng cho biết.