130 năm nuôi ngựa cứu người

Những cánh đồng cỏ xanh mướt trải dài ở xã Suối Dầu, tỉnh Khánh Hòa ngày nay từng là vùng rừng hoang. Suốt 130 năm qua, mảnh đất ấy đã nuôi dưỡng không biết bao nhiêu đàn ngựa để phục vụ việc nghiên cứu y tế. Trại Chăn nuôi Suối Dầu lâu nay đã trở thành "hậu phương thầm lặng" của ngành y tế Việt Nam trong cuộc chiến với dịch bệnh.

* * *

Trại Chăn nuôi Suối Dầu gắn liền với tên tuổi của vị bác sĩ người Pháp gốc Thụy Sĩ Alexandre Yersin, khi ông bắt đầu đặt chân đến vùng đất Khánh Hòa lập nghiệp từ năm 1895. Khi ấy, Nha Trang còn là dải cát hoang sơ, dân sống chủ yếu bằng nghề chài lưới.

Sau khi Phòng Thí nghiệm Yersin - nay là Viện Pasteur Nha Trang - ra đời, bác sĩ Yersin sớm nhận ra vai trò đặc biệt của ngựa trong việc sản xuất huyết thanh chống dịch hạch. Đây là loại dịch bệnh cực kỳ nguy hiểm lúc bấy giờ.

Ban đầu, ngựa được nuôi gần Thành Diên Khánh song điều kiện tự nhiên không phù hợp nên bác sĩ Yersin quyết định tìm vùng đất mới. Sau một thời gian khảo sát, ông đã chọn Suối Dầu - khi ấy là một khu rừng rậm rạp, chủ yếu là cây dầu rái.

Năm 1896, Trại Chăn nuôi Suối Dầu bắt đầu được xây dựng với số tiền ít ỏi của bác sĩ Yersin cùng sự góp sức của hai đồng nghiệp Roux và Calmette. Ông bắt tay vào công việc khai hoang đầy gian khó. Rừng rậm dần được thay thế bởi những cánh đồng bắp, lúa, thuốc lá; những đàn ngựa, bò, dê, cừu cũng lần lượt xuất hiện.

Đến năm 1914, Suối Dầu trở thành trang trại hoàn chỉnh với hơn 1.200 ha đất canh tác và hàng ngàn gia súc. Và, hơn cả giá trị kinh tế, Suối Dầu đã đặt nền móng cho một sứ mệnh y học kéo dài đến tận ngày nay.

Từ năm 1978, Trại Chăn nuôi Suối Dầu với diện tích 125 ha được giao cho Viện Vắc-xin - Sinh phẩm y tế (IVAC - Bộ Y tế) quản lý. Nơi này trở thành cơ sở hậu cần đặc biệt quan trọng, cung cấp ngựa và một số động vật thí nghiệm cùng nguyên liệu đầu vào để nghiên cứu, sản xuất vắc-xin và sinh phẩm y tế.

Dấu mốc quan trọng tiếp theo liên quan đến Trại Chăn nuôi Suối Dầu là năm 2008, khi IVAC khởi công xây dựng nhà máy sản xuất vắc-xin cúm đạt chuẩn WHO-GMP tại đây. Với sự hỗ trợ của các chuyên gia Tổ chức Y tế thế giới (WHO), IVAC trở thành một trong số ít cơ sở tại các nước đang phát triển được chuyển giao công nghệ sản xuất vắc-xin cúm.

* * *

Mặt trời vừa ló rạng, tiếng ngựa đã hí vang như muốn nhanh chóng xua tan màn sương sớm tại Trại Chăn nuôi Suối Dầu. Những nhân công cắt cỏ tất bật lao ra đồng. Họ phải lo "phục vụ điểm tâm" buổi sáng cho đàn ngựa với một xe tải đầy cỏ.

Ba dãy chuồng ngựa mái đỏ khang trang với máng ăn, nước uống luôn sạch sẽ. Phía sau là khu vận động rộng hàng chục hecta, nơi những chú ngựa tự do chạy nhảy.

"Ngựa ở Trại Chăn nuôi Suối Dầu được tuyển chọn từ nhiều vùng miền trên cả nước. Mỗi con được cung cấp khẩu phần 15-18 kg cỏ tươi và khoảng 3 kg thức ăn tinh mỗi ngày. Không chỉ ăn uống đầy đủ, chúng còn được tắm rửa, chải lông, kiểm tra sức khỏe hằng ngày" - một nhân công cắt cỏ tiết lộ.

Từng gắn bó 35 năm với đàn ngựa, ThS Nguyễn Văn Minh - Trưởng Trại Chăn nuôi Suối Dầu - quen mặt từng con ô, tía, bích, hồng...và cả số hiệu của chúng. Theo ông, nhân viên ở đây xem ngựa như người thân. Chỉ cần con nào ủ ê, bỏ ăn là họ lại lo sốt vó, đôn đáo tới lui kiểm tra sức khỏe.

Ông Minh nhận xét: "Ngựa cũng có cảm xúc. Con nào được ra đồng thì hí vang vui sướng, con nào phải ở lại chuồng thì im lìm ủ dột. Để không con nào phải "tủi thân", chúng tôi thường sắp xếp cho cả dãy chuồng cùng ra đồng hoặc cùng tham gia lấy máu".

Ông Nguyễn Long Hồ, nhân viên chăm sóc ngựa ở Suối Dầu với hơn 30 năm kinh nghiệm, khẳng định chúng cũng thể hiện tình cảm như con người. Ông dẫn chứng: "Chẳng hạn, 2 con 467 và 365 phải ở cạnh chuồng thì mới chịu. Đi đâu chúng cũng quấn quýt, nếu nhốt xa chuồng là cả hai lại lồng lộn, bất kham".

Theo ông Hồ, đàn ngựa hơn 400 con ở đây "mỗi đứa một tính nết". "Con 0079 dù là ngựa chứng nhưng rất thông minh. Có khi nó dùng răng bẻ cong khóa chuồng rồi lấy lưỡi đẩy thanh chốt để "trốn trại". Thậm chí, 0079 còn biết đến chuồng khác để phá khóa, giúp "đồng bọn" cùng thoát ra ngoài đồng để chạy nhảy" - ông hóm hỉnh.

Ở Trại Chăn nuôi Suối Dầu, bên cạnh những chú ngựa hiền lành thì cũng có không ít con cực kỳ hung hãn, được nhân viên phong tặng "cấp tá". Anh Trần Đức Duy nhớ lại: "Nhiều người đã bị "ngựa cấp tá" đá gãy xương, cắn rách ngực khi lại gần chúng. Dù đã có 6 năm kinh nghiệm nhưng tôi cũng từng bị một con như vậy tung một cước trúng ngực, tắt thở vài chục giây, khi tiếp cận nó trên đồng cỏ".

Dù nhiều lúc "lâm nạn" nhưng nguyên tắc bất di bất dịch với nhân viên Trại Chăn nuôi Suối Dầu là tuyệt đối không đánh ngựa. Anh Duy giải thích: "Chúng tôi phải kiên nhẫn vỗ về để ngựa tin tưởng. Có như vậy, chúng mới chịu hợp tác trong quá trình lấy máu để nghiên cứu y tế".

* * *

Theo ThS Nguyễn Văn Minh, mỗi tháng, một con ngựa được lấy khoảng 3-4 lít máu. Sau khi xử lý, khoảng 20% huyết tương được tách ra, đưa về IVAC tại Nha Trang để điều chế huyết thanh phòng chống, điều trị các bệnh nguy hiểm như uốn ván, bạch hầu, ho gà, dại, kháng nọc rắn... Phần còn lại là hồng cầu được pha dung dịch và truyền lại cho ngựa.

Ngựa được lựa chọn lấy máu rất khắt khe, phải là những con 4-6 tuổi, nặng trên 230 kg, không bệnh tật, không mang ký sinh trùng. Ngựa mới nhập trại phải cách ly theo dõi đến 6 tháng, có hồ sơ sức khỏe và tâm lý riêng. Sau khi tiêm kháng nguyên, phải mất ít nhất 2 tháng thì ngựa mới đủ điều kiện lấy máu.

Ông Dương Hữu Thái, Viện trưởng IVAC, cho biết toàn bộ quy trình lấy máu từ ngựa được kiểm soát nghiêm ngặt theo hệ thống quản lý chất lượng ISO và tiêu chuẩn GMP. Hằng năm, Trại Chăn nuôi Suối Dầu sản xuất 10.000-12.000 lít huyết thanh thô. Riêng huyết thanh kháng uốn ván do IVAC sản xuất chiếm tới 80%-90% thị phần trong nước, đồng thời được xuất khẩu sang nhiều quốc gia.