Trận địa pháo cổ lớn nhất Đông Dương kêu cứu

Cách đây chừng vài năm, khi khẩu pháo số 3 trong 4 khẩu của trận địa pháo Cầu Đá bị công trình xây dựng Văn phòng Cảng vụ Vũng Tàu xây  móng đè lên, Bảo tàng tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đã đến lưu ý đơn vị thi công, đồng thời đề nghị các cơ quan chức năng can thiệp và hỗ trợ giải quyết. Nhưng do vấn đề không được xử lý rốt ráo, cộng với  ý thức của người dân sống trong khu vực khoanh vùng bảo vệ chưa được cao, nên tình trạng xâm phạm di tích ngày càng được đà lấn lướt. Mới đây nhất, vào đầu tháng 10-2001, tại khẩu pháo số 2 nằm cạnh chùa Bửu Tự (số 114 Hạ Long, phường 1 - Vũng Tàu), Bảo tàng Bà Rịa - Vũng Tàu lại phát hiện thêm một công trình cơi nới bằng bê tông cốt thép đang tiến hành thi công, đè lên trên thân pháo. Mặc dù trước đó một năm, việc làm tương tự như vậy tại đây đã bị đình chỉ vì không có giấy phép xây dựng.

Khu di tích đang trở thành nhà kho, nhà tắm...

Theo chân cán bộ Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đi khảo sát thực tế một lượt hệ thống trận địa pháo cổ Vũng Tàu (gồm cả thảy 23 khẩu ở Núi Lớn và Núi Nhỏ), chúng tôi nhận thấy, tuy nằm trên đỉnh núi cách xa khu dân cư  nhưng trận địa pháo Núi Lớn cũng đang có hiện tượng xuống cấp do đã trải qua một thời gian dài không được trùng tu. Bên cạnh những điểm sụt lở và nham nhở vết cưa cắt các bộ phận của pháo để lấy phế liệu  (xảy ra trước khi  được công nhận di tích), một số lô cốt và giao thông hào ở trận địa pháo Núi Lớn cũng đã bị những người làm rẫy xây bít làm chỗ ở tạm và nuôi gia cầm. “Đau khổ” hơn, ngay cả những tấm biển đề “Di tích đã được xếp hạng cấm vi phạm” cũng bị nhổ lên để làm vật che chắn chuồng nuôi dê. Thế nhưng, như đã nói ở trên, tình cảnh “thê thảm” nhất thuộc về trận địa pháo Cầu Đá nằm trên sườn Núi Nhỏ ở độ cao 15m, giữa khu dân cư đông đúc. Trận địa pháo cổ  này gồm 4 khẩu được bố trí theo hình cánh cung, cách đều nhau 18m. Theo tài liệu cũ ghi lại, những khẩu pháo có thể quay 360o hoặc nâng cao hay hạ thấp tầm bắn tùy ý, nhờ hệ thống chuyển động bằng bánh răng cưa và mâm đỡ... Tuy nhiên, hiện nay cả 4 khẩu pháo của  trận địa pháo cổ Cầu Đá đều đã bị che khuất  và mắc kẹt giữa các công trình dân dụng, hệ thống công năng cũng đã biến dạng. Khẩu thứ nhất, nằm giữa hông chùa Bửu Sơn và đền Mẫu Thoải, đã bị hồ chứa nước và nhà bếp xây đè lên mâm pháo và hệ thống bánh răng cưa. Khẩu thứ hai, phần nòng pháo “chui đầu” vào trong một góc nhà của chùa Sơn Bửu còn phần thân pháo thì vùi lấp dưới căn gác xép. Khẩu thứ  ba, nằm trong khuôn viên Văn phòng Cảng vụ Vũng Tàu, hiện đã bị tòa nhà  cao tầng mới xây dựng chễm chệ “ngồi” lên mâm pháo và toàn bộ thân pháo  “được” phủ một lớp bê tông... “chống rỉ”!?. Cuối cùng là khẩu thứ tư, nằm lọt thỏm trong lòng một gian nhà của Tịnh xá Ngọc Bích. Phần thân pháo đã được sơn trắng làm chỗ để nồi niêu, chén bát và công trình phụ... Cạnh đó, toàn bộ hệ thống hầm ngầm và đường giao thông hào dài hàng chục mét cũng đã bị xây bít lại, chia thành từng lô để xây dựng các công trình, như: nhà kho, nhà  tắm, nhà vệ sinh, hố chứa rác, xà bần... Vì vậy, ngày nay du khách muốn tham quan pháo cổ Cầu Đá chỉ còn cách bấm chuông “xin phép” người dân mở cổng cho vào và chiêm ngưỡng từng bộ phận, từ bản thân giá trị của hiện vật.

Đang lập dự án bảo tồn

Ông Phạm Chí Thân - Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, cho biết hiện cơ quan đang nghiên cứu lập dự án bảo tồn di tích pháo cổ  để phát huy giá trị, đưa vào khai thác du lịch. Vì đây là một trong những trận địa pháo cổ lớn nhất Đông Dương và duy nhất ở Việt Nam, do thực dân Pháp xây dựng cuối thế kỷ 19, đã được Bộ VHTT công nhận xếp hạng di tích quốc gia. Thế nhưng, ông Thân lo ngại rằng dự án trùng tu có thể bị khựng lại và di tích có nguy cơ bị “xóa sổ”, nếu các cơ quan chức năng không có biện pháp ngăn chặn, xử lý kịp thời các vi phạm đã và đang  diễn ra ở khu di tích trận địa pháo cổ này.