BÀN TRÒN ĐẦU XUÂN: Giáo dục tinh hoa

Bàn tròn đầu xuân có sự tham gia của: PGS-TS NGUYỄN ĐẮC VINH - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội; PGS-TS PHAN THANH BÌNH - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Thanh thiếu niên - Nhi đồng của Quốc hội, nguyên Giám đốc ĐHQG TP HCM; bà TÔN NỮ THỊ NINH - Chủ tịch Quỹ Hòa bình và phát triển TP HCM; TS giáo dục GIÁP VĂN DƯƠNG.

Phóng viên: Thưa ông Nguyễn Đắc Vinh - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trong Nghị quyết số 71-NQ/TW, Bộ Chính trị yêu cầu nhận thức sâu sắc, đầy đủ và thực hiện nhất quán quan điểm GD-ĐT là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc, đồng thời có nêu "giáo dục bảo đảm hài hòa giữa tính toàn dân và tinh hoa, toàn diện và chuyên sâu, dân tộc và toàn cầu…". Ông có thể nói về tinh thần "giáo dục tinh hoa" theo quan điểm trong nghị quyết?

- Ông Nguyễn Đắc Vinh - Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã thể hiện bước phát triển mới trong nhận thức của Đảng ta về phát triển sự nghiệp GD-ĐT, với nhiều quan điểm mới, mang tính đột phá. Quan điểm "giáo dục bảo đảm hài hòa giữa tính toàn dân và tinh hoa, toàn diện và chuyên sâu, dân tộc và toàn cầu" thể hiện tư duy biện chứng sâu sắc.

Trước hết, phải khẳng định giáo dục tinh hoa và giáo dục đại chúng không phải 2 mô hình đối lập, mà là 2 cấu phần tất yếu của một hệ thống giáo dục hiện đại, nếu quốc gia đó muốn vừa bảo đảm công bằng xã hội vừa tạo ra động lực phát triển vượt trội. "Tính toàn dân" có thể hiểu là hệ thống giáo dục nhằm bảo đảm quyền học tập của mọi người dân, cung cấp mặt bằng tri thức, kỹ năng và giá trị nền tảng cho toàn xã hội, làm cơ sở cho phát triển con người, kinh tế và văn hóa.

Trong khi đó, "giáo dục tinh hoa" là một bộ phận giáo dục, hướng tới phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng và phát triển những cá nhân có năng lực vượt trội nhằm hình thành đội ngũ nhân lực trình độ cao, chất lượng cao, nhân tài - những cá nhân có năng lực vượt trội, có khả năng tạo ra tri thức mới, công nghệ mới, mô hình quản trị mới, từ đó dẫn dắt sự phát triển của quốc gia. Nghị quyết nhấn mạnh sự hài hòa giữa tính toàn dân và tinh hoa. Giáo dục đại chúng là nền tảng của công bằng và phát triển bền vững, là nền tảng để phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài. Không có giáo dục đại chúng chất lượng cao thì không thể có giáo dục tinh hoa bền vững. Giáo dục tinh hoa sẽ tạo ra động lực đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và vị thế đất nước.

Có giai đoạn chúng ta cũng khuyến khích mở rộng số lượng cơ sở giáo dục đại học (ĐH) và cho phép mở rộng tuyển sinh để đáp ứng nhu cầu đào tạo. Đây là quan điểm rất nhân văn, nhưng trên thực tiễn, có một yếu tố rất quan trọng đối với giáo dục nói chung cũng như giáo dục ĐH nói riêng, là phải bảo đảm chất lượng đào tạo.

Hiện nay, đất nước rất cần nguồn nhân lực chất lượng cao, dựa trên tiêu chí về chất lượng thực sự chứ không phải là bằng cấp. Vì vậy, cần phải rà soát, sắp xếp lại các cơ sở giáo dục ĐH, bảo đảm mặt bằng chất lượng đào tạo tốt. Việc mở rộng quy mô đào tạo, phát triển giáo dục ĐH, giáo dục nghề nghiệp; phát triển đội ngũ giáo viên; đầu tư có trọng tâm, trọng điểm hiện đại hóa cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy và học.

Trong giai đoạn hiện nay, cần kết hợp hài hòa giáo dục tinh hoa và giáo dục đại chúng. Tiếp tục mở rộng và nâng cao mặt bằng chất lượng giáo dục phổ thông để đáp ứng nhu cầu tiếp cận giáo dục của mọi người dân. Đồng thời, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm cho giáo dục tinh hoa, nhân tài, nghiên cứu đỉnh cao. Hoàn thiện cơ chế bảo đảm công bằng về cơ hội tiếp cận, để bất kỳ ai có năng lực và khát vọng đều có thể vươn lên; tổ chức phân luồng một cách tự nhiên nhưng hiệu quả, định hướng chất lượng rõ ràng về giáo dục ĐH, giáo dục nghề nghiệp, đào tạo nghề, để phát triển nhân lực theo đúng sở trường, năng lực của mỗi người và nhu cầu xã hội.

lTrong Nghị quyết 71, Bộ Chính trị đề ra mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam có hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng và chất lượng, đứng vào nhóm 20 quốc gia hàng đầu thế giới; phấn đấu ít nhất 5 cơ sở giáo dục ĐH thuộc nhóm 100 ĐH hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực. Vậy cần có những bước đi như thế nào để đạt được mục tiêu này, thưa ông?

- Chúng ta có khoảng 20 năm để thực hiện những mục tiêu này. Đối với giáo dục, 20 năm là khoảng thời gian không dài, nhưng có thể tạo được bước chuyển lớn.

Có nhiều yếu tố tạo nên một cơ sở giáo dục chất lượng, nhưng điểm mấu chốt có ý nghĩa quyết định nằm ở chất lượng đội ngũ nhà giáo. Dạy và học có tốt hay không, môi trường sư phạm có tốt hay không, tổ chức các hoạt động nghiên cứu khoa học có tốt hay không, toàn bộ là do con người. Chính vì vậy, đội ngũ nhà giáo cần được quan tâm lựa chọn, đào tạo ngay từ bây giờ bằng cách đưa đi đào tạo sau ĐH ở nước ngoài, hợp tác với những cơ sở giáo dục, nghiên cứu có uy tín trên thế giới để họ được học tập, làm việc, cọ xát trong môi trường đó... nhằm hình thành một đội ngũ giáo viên giỏi, xuất sắc trong tương lai.

Cùng với việc tạo ra đội ngũ nhà giáo tốt, cần có điều kiện làm việc thật tốt để phát huy. Giảng viên ĐH không phải là "thợ dạy", bản chất họ là những người thường xuyên trau dồi, phát triển tri thức - tức họ phải nghiên cứu khoa học. Chính vì vậy, cần có đủ cơ sở vật chất để nghiên cứu cũng như để dạy sinh viên tiếp cận thực tiễn. Môi trường học tập, giảng dạy và nghiên cứu khoa học là rất quan trọng.

Để làm được điều này, cần trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các trường ĐH, họ được quyết định về chuyên môn; có cơ chế để được phép trả lương cho giáo viên ĐH giỏi cao hơn, mới thu hút được những người tài. Đây là những tiền đề để nâng cấp các cơ sở giáo dục ĐH lên tầm cao mới.

Thể chế hóa Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị, tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã sửa đổi, bổ sung tương đối toàn diện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực GD-ĐT, với 3 luật gồm: Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục, Luật Giáo dục ĐH (sửa đổi), Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) và 2 nghị quyết gồm: Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển GD-ĐT; Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng GD-ĐT giai đoạn 2026-2035. Đây là những thể chế, chính sách và nguồn lực quan trọng, giúp tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, điểm nghẽn hiện nay, tạo nền tảng để đột phá phát triển GD-ĐT nói chung, trong đó có giáo dục ĐH.

Bà TÔN NỮ THỊ NINH: Kiến tạo hệ giáo dục tinh hoa

Con đường vươn lên phát triển của các nước phương Tây, đặc biệt trong thế kỷ 20, đều bao hàm một hệ thống/ hệ sinh thái giáo dục tinh hoa vừa gắn với tầng lớp thượng lưu, quyền lực hoặc giàu có vừa tuyển chọn tài năng - qua đó tạo một số cơ hội cho thanh niên xuất sắc không xuất thân từ giới quyền lực hoặc giàu có.

Tại nước Anh, đó là các trường trung học nội trú gọi là "public schools" như Eton, Harrow thường mở đường vào 2 ĐH hàng đầu nổi tiếng quốc tế là Oxford và Cambridge. Mỹ có nhóm ĐH tinh hoa mệnh danh Ivy League (đều là tư thục). Tại Pháp cũng có nhóm ĐH tinh hoa với chế độ thi tuyển rất chọn lọc, đều là ĐH công, gọi là "Grandes Ecoles" (trường hàng đầu), là vườn ươm các hạt giống quan chức cao cấp cho Nhà nước và phần nào cho các vị trí quản lý trung cao trong khu vực tư nhân.

Về nguyên tắc, hệ thống giáo dục tinh hoa ở châu Âu và Mỹ là vườn ươm cơ sở cho cái gọi là "chế độ trọng dụng nhân tài" (meritocracy). Trong bài toán ĐH tinh hoa và việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực hàng đầu, tinh nhuệ cho lộ trình vươn lên của đất nước không thể chỉ tính đến việc thu hút lực lượng đào tạo ở nước ngoài là một bài toán không đơn giản và đòi hỏi một chính sách và kế hoạch bài bản. Vả lại, nếu thu hút được một phần nhân lực "cấp tướng" từ bên ngoài thì vẫn không thể đáp ứng yêu cầu lớn hơn về số lượng của "cấp tá" có tầm quan trọng không kém.

"Đội ngũ cấp tá" đó là yêu cầu đặt ra đối với tổng thể ĐH tinh hoa trong nước, công cũng như tư. Vả lại, nếu hình thành một mạng lưới ĐH tinh hoa, đó sẽ là vườn ươm cho nhân tố xuất sắc tiếp tục lấy bằng cao hơn tại các ĐH hàng đầu trên thế giới. Và không loại trừ từ hàng ngũ "cấp tá" đào tạo tại các ĐH tinh hoa trong nước cũng xuất hiện một số "vị tướng".

Vậy bài toán đặt ra là kiến tạo thế nào một hệ giáo dục tinh hoa cùng với hệ giáo dục đại đồng đáp ứng nhu cầu và quyền lợi của toàn cộng đồng. Làm sao để các cơ sở giáo dục tinh hoa thật sự là lò bồi dưỡng/ vườn ươm nhân tài bất kể thành phần xuất thân (điều đòi hỏi một cơ chế học bổng). Nhờ đó, Nhà nước và xã hội có thể dựa vào đội ngũ công chức và nhân lực tư nhân chất lượng cao với bản lĩnh, tư duy và năng lực đáp ứng được yêu cầu cao hơn, phức hợp hơn của thời kỳ mới.

Đương nhiên, yêu cầu đặt ra là xác định bộ tiêu chí làm cơ sở để xếp những trường ĐH đáp ứng các tiêu chí đó vào nhóm tinh hoa. Có thể tham khảo thực tiễn hoặc nhóm các nước có hệ thống trường ĐH được công nhận hoặc thừa nhận thuộc mạng lưới giáo dục tinh hoa.

PGS-TS PHAN THANH BÌNH: Cần chiến lược quốc gia về nhân tài

Không phải ngẫu nhiên mà Nghị quyết 57 về phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng với Nghị quyết 71 về đột phá phát triển GD-ĐT đều nhấn mạnh đến yêu cầu chuyển đổi tư duy về nguồn nhân lực chất lượng cao. Hai nghị quyết không chỉ dừng lại ở mục tiêu "đào tạo nhiều hơn, giỏi hơn", mà đã chuyển sang cách tiếp cận mới: Kiến tạo hệ sinh thái tài năng quốc gia, nơi việc phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và phát huy tinh hoa phải diễn ra đồng bộ, liên tục và hiệu quả.

Tinh hoa là những cá nhân hội tụ chuyên môn xuất sắc, tư duy đổi mới, năng lực lãnh đạo, khả năng kết nối và tạo ra giá trị bền vững. Họ có thể là nhà khoa học, kỹ sư, nhà giáo, chuyên gia quản lý, doanh nhân, nhà hoạch định chính sách... Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng kinh tế tri thức và Nhà nước số, đội ngũ tinh hoa không chỉ cần thiết mà còn là lực lượng then chốt để thực hiện các đột phá chiến lược, dẫn dắt xã hội.

Giáo dục tinh hoa vì vậy không thể chỉ là các chương trình chọn lọc hay học bổng ưu tiên. Cần tạo dựng môi trường học thuật hiện đại, nhân văn, thúc đẩy tư duy độc lập, năng lực sáng tạo, phẩm chất lãnh đạo và tinh thần dấn thân phụng sự. Các trường ĐH và viện nghiên cứu cần được trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn để trở thành trung tâm thu hút, đào tạo và phát triển tinh hoa ở tầm quốc gia và quốc tế. Tuy nhiên, đào tạo là điều kiện cần, còn điều kiện đủ chính là môi trường sử dụng và trọng dụng nhân tài. Đây cũng là điểm nghẽn lớn hiện nay. Nhiều người trẻ được đào tạo bài bản, có trình độ cao nhưng khi trở về nước lại gặp khó khăn trong tuyển dụng, không có cơ hội làm việc xứng tầm hoặc bị cuốn vào quy trình hành chính thiếu linh hoạt. Nếu không có chính sách mở, cơ chế đặc thù và môi trường thách thức tích cực, năng lực tinh hoa sẽ dần bị mai một, gây lãng phí nguồn lực và đánh mất niềm tin.

Hiện Việt Nam đang sở hữu nhiều nguồn tài năng quý báu: Trí thức trong nước, người Việt ở nước ngoài, đội ngũ trẻ trong các doanh nghiệp, viện nghiên cứu, start-up công nghệ... Nhưng các nguồn lực này chưa được kết nối thành mạng lưới, chưa được huy động trong một chiến lược thống nhất. Đã đến lúc cần một chiến lược quốc gia về tài năng, với tầm nhìn dài hạn, cơ chế đặt hàng linh hoạt, đặc biệt là xây dựng dữ liệu, kết nối và phân bổ tinh hoa phục vụ các nhiệm vụ trọng điểm.

Giai đoạn phát triển mới đòi hỏi tư duy mới về tinh hoa: Không chỉ dừng ở đào tạo, mà phải chủ động xây dựng hệ sinh thái tài năng. Trong hệ sinh thái đó, trường ĐH, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và Nhà nước cùng phối hợp để tạo vòng đời khép kín: Phát hiện - đào tạo - sử dụng - phát triển - cống hiến - lan tỏa. Khi hệ thống này vận hành hiệu quả, người tài không chỉ "tồn tại" mà có thể "dẫn dắt", và khi đó, Việt Nam mới có đủ nội lực để bứt phá.

TS GIÁP VĂN DƯƠNG: Gỡ bỏ cơ chế kìm kẹp cá nhân kiệt xuất

Việc phổ cập giáo dục cho đại chúng đã tạo ra một bước chuyển lớn trong việc tạo ra nguồn nhân lực cho phát triển đất nước. Đây là thành tựu lớn, rất đáng tự hào. Nhưng sau nhiều chục năm nhìn lại, chúng ta có thể giật mình thảng thốt khi nhận ra rằng số lượng các nhà khoa học, trí thức, văn nghệ sĩ lớn… được tạo ra trong thời kỳ phổ cập giáo dục thấp hơn kỳ vọng, cả về số lượng và chất lượng, rất nhiều. Như vậy, có điều gì đó chưa thỏa đáng trong việc triển khai giáo dục, đặc biệt là trong việc tạo ra những cá nhân kiệt xuất cho đất nước. Ta có thể gọi điều chưa thỏa đáng đó là sự thiếu vắng hoặc ít nhất là chưa chú trọng đúng mức đến giáo dục tinh hoa cho đất nước.

Vậy giáo dục tinh hoa là gì?

Ta có thể xem giáo dục tinh hoa là hướng đến việc tạo ra các cá nhân kiệt xuất, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của quốc gia, sự cạnh tranh trên trường quốc tế trong mọi lĩnh vực.

Thứ nhất, để giáo dục tinh hoa thành công không phải là cơ sở vật chất hay nội dung chương trình, mà ở việc thừa nhận vai trò của cá nhân kiệt xuất trong việc tạo ra động lực của phát triển, từ đó gỡ bỏ những cơ chế kìm kẹp, để các cá nhân được giải phóng hết tiềm năng, từng bước chuyển hóa để trở thành cá nhân kiệt xuất.

Thứ hai, để triển khai được giáo dục tinh hoa, cần có những người thầy tinh hoa. Không có thầy tinh hoa thì không thể có trò tinh hoa. Nhưng thầy tinh hoa thì hiếm và thường đang làm việc ở những nơi có đãi ngộ cao, điều kiện làm việc tốt. Vì thế, cần có chính sách thu hút thầy tinh hoa, hoặc ít nhất là cộng tác ở phạm vi quốc tế, trong việc triển khai giáo dục tinh hoa.

Thứ ba, đầu tư về cơ sở vật chất và chính sách học bổng. Giáo dục tinh hoa đòi hỏi những đầu tư tương xứng. Tuy không phải là điều kiện tiên quyết nhưng nếu cơ sở vật chất không đáp ứng được các chuẩn mực tối thiểu thì việc triển khai giáo dục tinh hoa sẽ không có cơ sở thực tiễn, dễ rơi vào học gạo, luyện thi, duy ý chí. Chi phí dành cho giáo dục tinh hoa cũng rất lớn. Vì thế, cần có chính sách học bổng hoặc hỗ trợ các cá nhân đủ điều kiện theo học nhưng lại khó khăn về tài chính.

Cuối cùng, nhưng quan trọng nhất: Các cá nhân kiệt xuất xuất hiện không phải do học giỏi, mà do làm được việc lớn, có sức ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của xã hội. Vì thế, cần cho thầy và trò trong chương trình giáo dục tinh hoa tiếp cận và tìm cách giải các bài toán lớn của học thuật và xã hội. Chỉ khi đó, tiềm năng của cả thầy và trò mới được kích hoạt và giáo dục tinh hoa mới mang lại kết quả thực. l