Bảo vệ lao động nền tảng số

Từ thực tiễn quản lý tại địa bàn có quy mô dân số, lao động và doanh nghiệp (DN) lớn, đồng thời là nơi phát triển nhanh các loại hình việc làm linh hoạt trong nền kinh tế số, BHXH TP HCM đã đề xuất bổ sung tài xế xe công nghệ, người bán hàng trực tuyến vào diện tham gia BHXH bắt buộc khi góp ý sửa đổi, bổ sung Luật BHXH, Luật BHYT và các chính sách liên quan. Đề xuất nhằm mở rộng diện bao phủ, bảo đảm quyền lợi an sinh cho người lao động (NLĐ).

Khoảng trống pháp lý

Theo BHXH TP HCM, tài xế xe công nghệ và người bán hàng trên các sàn thương mại điện tử là nhóm lao động có việc làm và thu nhập tương đối ổn định, phát triển nhanh trong nền kinh tế số. Thế nhưng, họ chưa được bao phủ đầy đủ bởi chính sách BHXH bắt buộc.

BHXH thành phố đề xuất phương thức đóng BHXH hằng tháng thông qua DN ứng dụng công nghệ, đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử, nền tảng số có chức năng thanh toán và các tổ chức kinh tế số khác theo quy định của Chính phủ.

Cùng quan điểm, Sở Nội vụ TP HCM cho rằng Bộ Luật Lao động năm 2019 chủ yếu điều chỉnh quan hệ lao động được xác lập bằng hợp đồng lao động (HĐLĐ) giữa người sử dụng lao động và NLĐ. Trong khi đó, lực lượng lao động làm việc thông qua các nền tảng số vẫn chưa có khung pháp lý rõ ràng để điều chỉnh.

Theo bà Lượng Thị Tới, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP HCM, khoảng trống pháp lý này khiến quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ chưa được bảo đảm đầy đủ, đồng thời gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.

Trên thực tế, nhiều tài xế xe công nghệ được DN xác định là "đối tác" thay vì NLĐ. Vì vậy, họ không được thụ hưởng đầy đủ các chế độ BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp và các cơ chế bảo vệ khi gặp rủi ro.

Đây cũng là nhóm lao động thường xuyên đối mặt với nguy cơ tai nạn giao thông, tranh chấp trong quá trình giao nhận hàng, áp lực từ hệ thống đánh giá và thuật toán của nền tảng số. Những yếu tố này tác động trực tiếp đến thu nhập và sự ổn định việc làm.

Bên cạnh đó, xu hướng làm việc từ xa, làm việc tại nhà ngày càng phổ biến nhưng pháp luật hiện hành vẫn thiếu quy định cụ thể về thời giờ làm việc, an toàn - vệ sinh lao động tại nơi ở và cơ chế quản lý điều kiện lao động. Nhiều trường hợp không có HĐLĐ rõ ràng, dẫn đến tranh chấp về tiền lương, thời giờ làm việc, nghỉ ngơi và quyền tham gia BHXH.

Đại diện Sở Nội vụ TP HCM nhận định thực tiễn này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi của NLĐ trong nền kinh tế số, đồng thời xây dựng thị trường lao động ổn định, bền vững hơn.

Cần chính sách hỗ trợ dài hơi

Theo Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM, hiện thành phố có khoảng 400.000 người làm các công việc như tài xế xe công nghệ và lao động trực tuyến.

Khảo sát 400 tài xế xe công nghệ của nhóm nghiên cứu do PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu xã hội Social Life, thực hiện cho thấy họ đang đối mặt với 5 nhóm rủi ro chính. Trong đó, rủi ro về sức khỏe, thân thể và tính mạng chiếm tỉ lệ cao nhất với 48% người được hỏi. Tiếp đến là tình trạng mức chiết khấu cao nhưng thiếu các khoản trợ cấp, hỗ trợ cần thiết.

Từ thực tế đó, ông Lê Tấn Lưu, Chủ tịch Nghiệp đoàn (NĐ) Xe ôm công nghệ Bình Tân (TP HCM), bày tỏ sự đồng tình với đề xuất đưa tài xế xe công nghệ vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Đây cũng là kiến nghị mà nghiệp đoàn nhiều lần đề xuất khi góp ý các chính sách liên quan.

Hiện NĐ có 1.263 đoàn viên, phần lớn có hoàn cảnh khó khăn. Hằng ngày, họ làm việc ngoài đường trong điều kiện áp lực cao, thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, tiếng ồn và nguy cơ tai nạn giao thông.

Tuy nhiên, do được xác định là "đối tác", nhiều người không được tham gia BHXH, BHYT, BHTN nên thiếu điểm tựa an sinh lâu dài. Dù NĐ thường xuyên hỗ trợ đoàn viên gặp khó khăn hoặc biến cố đột xuất, song sự hỗ trợ này không thể thay thế các chính sách bảo hiểm mang tính bền vững.

Theo ông Lưu, mong muốn lớn nhất của đoàn viên là được pháp luật công nhận là "NLĐ" để có thể tham gia đầy đủ các loại hình bảo hiểm bắt buộc. Trong thời gian chưa có quy định cụ thể, cần có thêm chính sách hỗ trợ để họ tiếp cận BHXH tự nguyện và BHYT hộ gia đình.

Chị Lê Thị Hoa, đối tác của một ứng dụng giúp việc theo giờ, cũng mong muốn được tham gia BHXH, BHYT bắt buộc để yên tâm hơn khi làm việc. Hiện chị chỉ được hưởng 80% giá trị đơn hàng, không có các chế độ BHXH, BHYT hay BHTN.

Theo chị, nhiều công việc như vệ sinh nhà cửa đòi hỏi phải leo cao, làm việc trong điều kiện tiềm ẩn nguy cơ tai nạn. Nếu gặp sự cố, NLĐ không thể làm việc, mất nguồn thu nhập và phải tự chi trả chi phí điều trị. "Không có BHYT hay bảo hiểm tai nạn lao động nên khi xảy ra rủi ro, NLĐ gặp rất nhiều khó khăn" - chị Hoa bày tỏ.