"Báu vật" Chư Mom Ray giữa đại ngàn Tây Nguyên

Nằm giáp biên giới Campuchia, giữa dãy Trường Sơn hùng vĩ, Vườn Quốc gia Chư Mom Ray (thuộc tỉnh Quảng Ngãi) có diện tích hơn 60.693 ha. Không chỉ đóng vai trò "lá phổi xanh" nơi cực Tây Tổ quốc, Chư Mom Ray còn là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu Việt Nam.

Liên tiếp ghi nhận động vật quý hiếm

Theo ông Đào Xuân Thủy, Giám đốc Vườn Quốc gia Chư Mom Ray, khu vực này hiện ghi nhận hơn 1.000 loài động vật, trong đó có hàng trăm loài chim, bò sát, cá nước ngọt và lưỡng cư; với gần 112 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới. Những loài quý hiếm như mang Trường Sơn, trâu rừng, bò tót, chà vá chân xám, vượn đen má vàng… không chỉ có giá trị khoa học mà còn là niềm tự hào của những người làm công tác bảo tồn.

Các loài này phân bố ở nhiều khu vực, tập trung chủ yếu trong vùng lõi của rừng. Đặc biệt, thung lũng Ya Book - nơi từng được mệnh danh "thung lũng bãi thú" - đang chứng kiến sự trở lại của nhiều loài quý hiếm.

Hơn 20 năm trước, Ya Book từng là nơi các loài bò tót, nai, sơn dương… tụ về ăn cỏ thành đàn. Sau đó, khu vực này vắng bóng thú rừng trong thời gian dài do tác động của săn bắt và biến đổi môi trường. Nhờ nỗ lực bảo tồn, hệ thống bẫy ảnh gần đây đã ghi nhận sự xuất hiện trở lại của bò tót, gấu ngựa - những loài từng được xem là "biểu tượng" của thung lũng.

"Chỉ trong năm 2024-2025, hệ thống bẫy ảnh đã ghi nhận nhiều loài quý hiếm. Khi thấy gấu ngựa, bò tót xuất hiện trở lại, anh em bảo vệ rừng gần như không tin vào mắt mình. Đó là cảm xúc rất đặc biệt - vừa lạ vừa quen" - ông Thủy chia sẻ.

Gắn bó với rừng hơn 20 năm, ông Thủy cho biết vẫn chưa thể đi hết khu rừng rộng lớn này. "Rừng còn nhiều điều bí ẩn lắm" - ông nói. Đây là khu vực giao nhau của 3 dãy núi lớn, nhiều nơi gần như chưa có dấu chân người. Trên đỉnh núi Nhọn vẫn lưu truyền những câu chuyện về "hang cọp" hay "vườn thuốc của Yàng" - vùng đất linh thiêng mà đồng bào Xê Đăng tin rằng không ai được phép xâm phạm.

Kể từ khi được công nhận là Di sản ASEAN năm 2004, Chư Mom Ray đã ghi nhận hơn 1.500 loài thực vật và khoảng 700 loài động vật. Đáng chú ý, năm 2010, loài vượn đen má hung (Nomascus annamensis) được công bố là loài mới của thế giới, với đặc điểm và tiếng hú khác biệt hoàn toàn so với các loài đã biết.

Nỗ lực giữ rừng

Hiện Ban Quản lý Vườn Quốc gia Chư Mom Ray đang quản lý hơn 60.693 ha rừng, trong đó có 56.249 ha rừng đặc dụng và khoảng 4.400 ha rừng sản xuất. Lực lượng bảo vệ rừng gồm khoảng 70 viên chức, được tổ chức thành 10 đội chuyên trách tại các xã Sa Thầy, Rờ Kơi, Mô Rai, Ya Ly, Sa Loong và Bờ Y.

Bình quân mỗi người phụ trách gần 1.000 ha rừng - gần gấp đôi so với quy định. Khối lượng công việc lớn, địa hình hiểm trở khiến công tác quản lý, bảo vệ rừng luôn đối mặt nhiều khó khăn.

Gắn bó với nghề 14 năm, anh Phạm Văn Thắng (Đội bảo vệ rừng Mô Rai) cho biết nhiệm vụ gian nan nhất là phòng cháy, chữa cháy rừng vào mùa khô và tháo gỡ bẫy thú vào mùa mưa.

Mùa khô ở Chư Mom Ray thường kéo dài 6 - 7 tháng, chỉ một tia lửa nhỏ cũng có thể thiêu rụi hàng trăm hecta rừng, xóa sạch thành quả phục hồi nhiều năm. Vì vậy, lực lượng bảo vệ rừng luôn túc trực, sẵn sàng huy động nhân lực xử lý ngay khi phát hiện nguy cơ.

Tại khu vực bìa rừng, chốt bảo vệ Mô Rai nằm trên con đường đất độc đạo dẫn vào rừng. Dù người dân vẫn qua lại sản xuất, song việc kiểm soát luôn được siết chặt, đặc biệt trong mùa khô.

Ngay cả dịp Tết Nguyên đán, quân số trực vẫn duy trì 50% - 70%; chỉ những cán bộ nhiều năm chưa về quê mới được luân phiên nghỉ. Sự bám trụ bền bỉ ấy đã góp phần giúp những cánh rừng từng bị cháy, suy thoái dần hồi sinh, phủ xanh trở lại.

Nếu cháy rừng là mối nguy trong mùa khô thì bẫy thú lại là hiểm họa âm thầm vào mùa mưa. Để bảo vệ động vật hoang dã, lực lượng bảo vệ rừng thường xuyên tuần tra, rà phá bẫy và cứu hộ các cá thể bị mắc bẫy.

Mỗi năm, hàng nghìn chiếc bẫy được tháo gỡ; riêng những năm cao điểm như 2025, con số này vượt 10.000. Các loại bẫy từ phanh xe đạp, bẫy cùm đến bẫy đặt dưới đất, trên cây… được thu gom ngay trong rừng. Khi phát hiện bẫy do người dân đặt, lực lượng chức năng không chỉ tháo gỡ mà còn tăng cường tuyên truyền, vận động người dân không săn bắt, xâm hại động vật hoang dã.

Theo ông Đào Xuân Thủy, lực lượng bảo vệ, giữ rừng vẫn còn thiếu so với định mức. Thời gian tới, ban quản lý sẽ tiếp tục tăng cường tuần tra, ứng dụng khoa học - công nghệ trong giám sát đa dạng sinh học, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền và phát triển du lịch sinh thái. 

ĐƠN VỊ ĐỒNG HÀNH