"Đánh thức" bảo vật quốc gia

Hai hiện vật mới được công nhận Bảo vật quốc gia không chỉ làm phong phú thêm kho tàng di sản của TP HCM mà còn mở ra câu chuyện về cách đưa những giá trị quý hiếm ấy đến gần hơn với công chúng.

Tư liệu quý cho nghiên cứu

Sáng 6-3, tại Bảo tàng TP HCM, Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM tổ chức lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia (đợt 14). Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3-2-2026, trong tổng số 30 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận trên cả nước, TP HCM có 2 đại diện: Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc và bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế.

Hai hiện vật thuộc 2 không gian văn hóa khác nhau, cách nhau hàng nghìn năm lịch sử, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung là phản ánh chiều sâu văn hóa của người Việt. Trong đó, bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước. Đây là một trong những cổ vật tiêu biểu của thời đại kim khí ở Việt Nam - giai đoạn hình thành những nền tảng ban đầu của văn hóa Việt cổ.

Hiện vật gây ấn tượng bởi hình dáng cân đối, thân bát rộng đặt trên chân đế cao thanh thoát. Các hoa văn và đường nét tạo hình cho thấy kỹ thuật chế tác gốm đã đạt trình độ cao. Đặc biệt, bát bồng còn giữ được trạng thái gần như nguyên vẹn, trở thành tư liệu quý cho nghiên cứu khảo cổ học.

Theo ông Phạm Gia Chi Bảo, Giám đốc Bảo tàng Gốm thời dựng nước, bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc không chỉ là cổ vật quý hiếm mà còn gợi mở những liên hệ thú vị về lịch sử mỹ thuật. "Nhìn vào hoa văn, hình dáng và chất liệu của hiện vật, chúng tôi cảm nhận được những nét thẩm mỹ rất sớm của người Việt. Từ những khởi đầu ấy, các dòng gốm sau này ở miền Đông Nam Bộ, rồi gốm Cây Mai của Sài Gòn - Gia Định đã tiếp nối và phát triển" - ông Bảo chia sẻ.

Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế lại đưa người xem bước vào đời sống tín ngưỡng dân gian Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Theo nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa, bộ tượng gồm 9 pho tượng thờ, mỗi pho tượng mang một sắc thái riêng - từ thần thái gương mặt đến trang phục và thế ngồi. Tượng Thiên Quan với gương mặt phúc hậu, nụ cười nhẹ, tai lớn, biểu trưng cho vị thần ban phước. Tượng Địa Quan thể hiện sự uy nghiêm của vị thần xét tội, trong khi Thủy Quan gắn với yếu tố nước, biểu tượng của sự điều hòa và thanh tẩy.

Ông Nghĩa cho rằng tín ngưỡng Tam Quan Đại Đế là sự dung hòa giữa yếu tố Đạo giáo, tín ngưỡng dân gian và bản địa, thể hiện trong quá trình giao lưu tiếp biến, bản địa hóa văn hóa của vùng đất phương Nam. "Chính sự dung hợp ấy đã góp phần tạo nên diện mạo cho văn hóa Nam Bộ đa dạng, cởi mở và giàu sức sống" - ông nói.

Đưa di sản đến gần cộng đồng

Việc 2 hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia đã nâng tổng số bảo vật của TP HCM lên con số 25. Đáng chú ý, có 3 bảo vật đang được lưu giữ ngoài hệ thống bảo tàng công lập. Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM Nguyễn Minh Nhựt, điều này cho thấy tiềm năng lớn của nguồn di sản đang được lưu giữ trong cộng đồng.

"Thực tế chứng minh rằng còn rất nhiều di vật, cổ vật có giá trị đặc biệt, quý hiếm, tiêu biểu đang được gìn giữ trong dân gian và cộng đồng. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước với các nhà sưu tập tư nhân đã mở ra cơ hội để những hiện vật ấy được nghiên cứu, thẩm định và tôn vinh" - ông Nhựt nhận định.

Ông Nguyễn Minh Nhựt cũng cho biết dù là trung tâm văn hóa lớn, song số lượng Bảo vật quốc gia của TP HCM vẫn còn khá khiêm tốn so với cả nước. Hiện thành phố có 25 bảo vật trong tổng số 327 Bảo vật quốc gia, chiếm khoảng 7,64%. Theo ông, con số này cho thấy vẫn còn nhiều việc cần làm trong việc nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM nêu quan điểm không phân biệt giữa đơn vị công lập và ngoài công lập. Thời gian qua, sở đã phối hợp với nhiều nhà sưu tập tư nhân, cùng sự hỗ trợ của các nhà khoa học và chuyên gia, để lập và trình 3 hồ sơ hiện vật, tất cả đều đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Sở cũng đã có văn bản hướng dẫn các địa phương, cơ quan chức năng và nhà sưu tập về việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy giá trị các Bảo vật quốc gia. Đồng thời, các đơn vị di sản trực thuộc sẵn sàng phối hợp tổ chức chuyên đề, trưng bày, giới thiệu bảo vật đến với công chúng, để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn thực sự hiện diện trong đời sống văn hóa của thành phố.

Nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa cho biết khi bộ tượng được công nhận, ông càng ý thức rõ vai trò của mình trong việc gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản. Theo ông, đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là trách nhiệm, bởi từ thời điểm được công nhận, bộ tượng không đơn thuần là tài sản cá nhân mà đã trở thành một phần ký ức chung của đất nước.

Ông Phạm Gia Chi Bảo cho rằng việc các bảo tàng tư nhân được tham gia quá trình bảo tồn di sản là một tín hiệu tích cực. "Chúng tôi hy vọng những nỗ lực nhỏ bé của mình sẽ góp phần giúp di sản đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là các bạn trẻ" - ông bày tỏ.