Để tinh hoa, phải hội đủ những gì?

Trong một lần thăm và làm việc với Đại học Quốc gia Hoa Kỳ (American National University - ANU, thành lập năm 1886), khi nói về việc đào tạo tiến sĩ, TS Eric Rothgery, Giám đốc Chương trình ESL (Tiếng Anh ngôn ngữ 2), cho biết bảo vệ thành công luận án tiến sĩ mới chỉ là bước khởi đầu trong sứ mệnh lan tỏa tri thức, thúc đẩy sáng tạo đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng, của đất nước mà bạn đang sống, cao xa hơn là của nhân loại, bởi mình là con người được tạo hóa ban tặng trí khôn hơn các loài động vật khác.

Nếu lấy mốc tiến sĩ (Ph.D.) là kịch trần thì ANU không có chương trình nghiên cứu chuyên sâu dành cho những người đã có bằng tiến sĩ (postdoctoral researcher), nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và đóng góp vào sự phát triển của đất nước.

Ý kiến này khiến tôi mãi nghĩ về giáo dục tinh hoa ở xứ mình. Ngày 22-5-2025, Báo Người Lao Động cho biết "ĐHQG Hà Nội vừa ban hành Đề án "Đầu tư phát triển nhà khoa học xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh chuẩn quốc tế", và "Trong năm 2025, ĐHQG Hà Nội tập trung phát triển đội ngũ 200 nhà khoa học xuất sắc". Từ tiền đề này, các cơ sở giáo dục bậc cao của nước ta đều quyết tâm thì con số ngàn là khiêm tốn. Vấn đề là cần thực chất.

KHÔNG PHẢI CÓ TÀI LÀ TINH HOA!

Giáo dục tinh hoa là tập trung phát triển nhân tài xuất sắc, không chỉ kiến thức mà còn cả đạo đức, kỹ năng, tư duy toàn diện để họ trở thành công dân toàn cầu, có khả năng lãnh đạo, dẫn dắt xã hội, đóng góp cho sự thịnh vượng của quốc gia. Mục tiêu của nó là nuôi dưỡng những cá nhân vượt trội, có trách nhiệm, có nhân cách, phục vụ cộng đồng, chứ không phải là tạo ra những người giỏi mà vô cảm, vị kỷ.

Nhưng dù giáo dục tinh hoa hay giáo dục phổ thông thì gia đình, nhà trường, xã hội phải hướng cho lớp trẻ biết sống ở đời phải nhận biết trách nhiệm. Trách nhiệm lớn nhất là bảo vệ - bảo vệ bản thân, bảo vệ người thân, bảo vệ cộng đồng, làng xóm, lớn hơn nữa là bảo vệ dân tộc, đất nước... Biết được trách nhiệm như vậy thì đạo tâm càng thêm kiên định vượt mọi chông gai, mạnh mẽ vươn lên. Cái gọi là đạo tâm thật ra chính là tín ngưỡng, tức là tin tưởng vững chắc một loại chân lý, vĩnh viễn không thay đổi, nó có thể giúp cho ta khai quật được tiềm năng ẩn chứa trong người. Cái này gọi là vượt qua chính mình.

Giáo dục tinh hoa là hướng tới việc tuyển chọn, bồi dưỡng những cá nhân có tố chất vượt trội để trở thành những nhà lãnh đạo, chuyên gia đầu ngành hoặc nhà tư tưởng trong tương lai. Nhiều nước, khi trẻ con vào lớp lá thì được chuyển vào trường tiểu học gọi là "dự bị tiểu học". Trước khi vào học, các cháu phải qua cuộc phỏng vấn ngắn công khai của các chuyên gia tâm lý, giáo dục nhằm phát hiện những hạt giống tốt. Tùy theo sự phát triển trí tuệ của từng cháu, các chuyên gia sẽ làm việc với phụ huynh nên giúp gì cho cháu.

Qua chuyện này, tôi nhớ đến kinh nghiệm của ông cha ta chọn hạt giống cho mỗi vụ mùa, học hỏi cách nuôi trồng, thăm dò thổ nhưỡng, môi trường... Nhưng hạt giống tốt, tiền nhân vẫn xếp cuối cùng trong "nước, phân, cần, giống" đã làm nên nền văn minh lúa nước rực rỡ đến bây giờ.

Lâu nay, chúng ta có hệ thống trường chuyên, lớp chọn ở bậc phổ thông và các chương trình tài năng, tiên tiến tại các đại học trọng điểm. Điều này cho thấy chúng ta nhận chân được giáo dục tinh hoa từ rất sớm, nhưng trong buổi tọa đàm do Viện Nghiên cứu cao cấp về toán, tổ chức ngày 2-8-2025, PGS-TS Tôn Thân - người thầy của nhiều nhà toán học, cũng là thầy của GS Ngô Bảo Châu - nói: "Kể cả việc bồi dưỡng học sinh giỏi cũng vẫn nặng tính "sôi kinh nấu sử", dạy mẹo mực, luyện giải bài khó. Cách dạy đó chỉ tạo nên những thợ giải toán chứ không phải những người có năng lực tốt để giải bài toán cuộc đời".

Do đó, tôi nghĩ sai không đáng sợ, chỉ có làm sai mới biết được cái gì là đúng, mới biết được cái gì là trưởng thành, đơn giản là vì sai lầm mà phải trả giá đắt. Nhưng đáng sợ nhất là làm sai mà không biết mình sai hoặc không có dũng khí để nhận chân cái sai.

Hội nhập để Học hỏi

Tại Lễ kỷ niệm 80 năm truyền thống ngành giáo dục và khai giảng năm học 2025-2026, Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ đạo: "Đẩy mạnh hội nhập quốc tế trong giáo dục. Hội nhập để học hỏi tinh hoa, thu hẹp khoảng cách, lan tỏa chuẩn mực; khuyến khích đồng đào tạo, liên kết chương trình, công nhận tín chỉ, trao đổi giảng viên - sinh viên, thu hút học giả quốc tế; qua đó, nâng cao vị thế giáo dục Việt Nam". Đây là cơ sở để giáo dục tinh hoa của chúng ta thực sự vươn mình, "sánh vai cùng các cường quốc năm châu" như mong ước của Bác Hồ, khát vọng của dân tộc.

Dù tập trung cho giáo dục tinh hoa nhưng cũng phải hướng dẫn tinh thần cầu tiến. Cái gì gọi là cầu tiến? Là thẳng tiến không lùi, bất chấp gập ghềnh, trắc trở. Đã chọn con đường tương lai thì đừng để ý con đường này có thể đi bao xa, mà là nhìn mình có đủ phấn khích để cất bước hay không. Giáo dục tinh hoa nhằm có "những người có năng lực tốt để giải bài toán cuộc đời" với tâm địa thiện lương, chứ không chăm chăm chuyện lợi mình hại người.

Tinh hoa là phần tinh túy, tốt đẹp nhất, nên từ chuyện học hành cho đến làm bất cứ chuyện gì, nếu như không bảo trì nội tâm mình phải làm tốt hơn thì vĩnh viễn không thể thành đại khí. Giáo dục tinh hoa nhằm tạo ra những người biết trách nhiệm, biết ơn và trả ơn để vững bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Ai muốn "cộng phú quý" nhưng không nghĩ "cùng chung hoạn nạn" thì hãy về ngủ, vì loại chuyện tốt này trong mộng có rất nhiều.