Đi tìm dấu tích Đại đồn Chí Hòa

 Được đăng trên công báo của chính quyền Pháp ở Sài Gòn Courrier de Saigon ngày 10-5-1864, hơn 3 năm sau ngày đại đồn này thất thủ (25-2-1861).

"Đo đạc và rao bán"

"Mảnh đất bỏ hoang tại Chí Hòa đã được đo đạc và rao bán theo điều kiện quy định trong quyết định ngày 25-2-1864. Chúng được chia thành 6 lô, tất cả đều nằm dọc theo con đường từ Sài Gòn đi Thuận Kiều.

- Lô đầu tiên rộng 39,6 ha, nằm bên phải hướng từ Sài Gòn tới, sau khi đi qua con kinh lớn ở phía Bắc con đường. Lô đất kéo dài đến đại lộ Lăng Giám mục Adran (Bá Đa Lộc).

- Lô thứ hai, cũng cùng bên đường với lô thứ nhất, chạy từ đại lộ đến hết phòng tuyến (ligne) Chí Hòa, diện tích 37,24 ha.

- Lô thứ ba, nằm bên trái đường sau khi qua kinh lớn, hướng từ Sài Gòn tới, diện tích 54,88 ha.

- Lô thứ tư rộng 46,2 ha.

- Lô thứ năm diện tích 36,3 ha và lô thứ sáu diện tích 36,4 ha. Hai lô đất nằm liền kề được bố trí nối tiếp nhau ở phía Nam con đường cho đến hết phòng tuyến cũ.

- Lô thứ bảy và cũng là lô cuối cùng rộng 90 ha, nguyên lô, tại làng Tân Sơn Nhứt, cách Lăng Giám mục Adran 500 m về phía Tây Bắc.

Mô tả chi tiết, điều kiện cụ thể các lô khác nhau và kế hoạch sang nhượng có thể được tra cứu tại Văn phòng Các công việc người bản xứ, nơi Quan Bố tỉnh Sài Gòn...".

Thông báo nêu trên được thông tin cụ thể hơn kèm theo bản đồ, ghi chú: Do đại úy Foerster thực hiện - Major (thiếu tá) trưởng ban/cục/ngành/đơn vị địa hình xác nhận. Ngoài việc xác định rõ 49 vị trí quan trọng của Sài Gòn (Thành Gia Định, Tòa Giám mục, Dinh Thống đốc, Trường Thi...), bản đồ còn vẽ cụ thể 7 khu đất nhượng địa:

50. Lô đầu tiên, phía Bắc đường từ Thuận Kiều (nay là đường Cách mạng Tháng Tám - CMC) đến làng Thạnh Hòa (từ khu vực ngã ba Ông Tạ lên đường Cộng Hòa hiện nay), diện tích khoảng 39,6 ha.

51. Lô thứ hai, phía Bắc đường Thuận Kiều đến làng Tân Sơn Nhứt và Tân Sơn Nhì (khu vực Bà Quẹo), gồm 37,24 ha.

52. Lô thứ ba, phía Nam đường từ Thuận Kiều đến làng Phú Thọ (khu Phú Thọ), gồm 54,88 ha.

53. Lô thứ tư, phía Nam đường từ Thuận Kiều đến làng Phú Thọ, gồm 46,2 ha.

54. Lô thứ năm, phía Nam đường từ Thuận Kiều đến làng Phú Thọ, 36,3 ha.

55. Lô thứ sáu, phía Nam đường từ Thuận Kiều đến các làng Phú Thọ và Tân Sơn Nhì, 36,4 ha.

56. Lô thứ bảy, phía Bắc Lăng Giám mục Adran (Lăng Cha Cả), tại làng Tân Sơn Nhứt, gồm 90 ha.

600 ha hay 480 ha?

Nếu trừ 90 ha đất của lô 56 thì 6 lô thuộc trung tâm Đại đồn Chí Hòa có tổng diện tích 247,92 ha, cơ bản khớp với khu vực các giáo xứ vùng Ông Tạ và lân cận - đều thuộc hạt (Công giáo) Chí Hòa sau năm 1954. Đó là diện tích cụ thể của Đại đồn Trung tâm Chí Hòa?

Các tài liệu lịch sử và nghiên cứu về Đại đồn Chí Hòa lâu nay khá thống nhất: Chiều ngang rộng nhất khoảng 1 km ở khu vực tiền đồn nay là đường Bắc Hải (phường 15, quận 10 và phường 6, quận Tân Bình cũ), chiều dài đến đường Trương Công Định (phường 14, quận Tân Bình cũ) khoảng 2,8 km; chiều ngang hậu đồn khoảng 700 m; tổng diện tích khoảng 250 ha.

Các lô này ai đã mua và liên quan gì đến số đất mà ông Huyện Sĩ tặng Nhà thờ Chí Hòa (tức thuộc quản lý của Tòa Tổng Giám mục Sài Gòn, lúc ấy mang tên Đại diện Tông tòa Địa phận Tây Đàng Trong)? Lâu nay, nhiều bài viết cho rằng số đất này là 600 ha nhưng đều chưa đưa ra chứng cứ thuyết phục về diện tích, vị trí đất mà ông Huyện Sĩ tặng Nhà thờ Chí Hòa những ngày cuối đời (mất ngày 24-11-1900).

Nam Kỳ Địa Phận (1908 - 1945) là một tờ báo được đánh giá chuyên nghiệp, có uy tín của giới Công giáo Sài Gòn lúc ấy và là nguồn sử liệu quan trọng hiện nay, do giám mục Tông tòa Địa phận Tây Đàng Trong (giai đoạn 1899-1920) - nay là Tổng Giáo phận TP HCM - người Pháp Lucien Emile Mossard sáng lập. Số báo 516 ra ngày 1-1-1918, trang 7 đăng: "Vã khi Đức cha Mão (Lucien Emile Mossard) lên quờn giám mục, lòng người ước ao kiếm một nơi vắng vẻ khí thanh, mà cất nhà cho các cha bổn quốc dưỡng lão cho đến chết. Thời may Chúa mở lòng cho ông Lê Phát Đạt (quan Huyện Sĩ) dưng một sở đất tại Chí Hòa hơn 480 mẫu, đặng cất nhà cho các cha bổn quốc, hoặc già cả, hoặc yếu đuối, giúp việc cho Hội thánh không được nữa, mà nghỉ ngơi, rảnh mọi việc bề ngoài, chỉ lo dọn mình mà chết lành. Đức cha Mão liền lo cất một cái nhà lầu cao lớn chắc chắn đủ cho năm - sáu cha dưỡng lão, lại cất một cái nhà thờ cao lớn đồ sộ tốt lành, đứng giữa đồng trống, gọi là nhà thờ Đ. C. Bà Môi Khôi".

Đây là thông tin đáng tin cậy trên tờ báo chính thức của giới Công giáo Sài Gòn (trang bìa Nam Kỳ Địa Phận in huy hiệu Đại diện Tông tòa Địa phận Tây Đàng Trong - năm 1924 là Đại diện Tông tòa Sài Gòn, năm 1960 thành Tổng Giáo phận Sài Gòn).

"Nhà dưỡng lão cho các cha bổn quốc" nay là Nhà Hưu dưỡng Chí Hòa, vừa được xây mới lại. "Nhà thờ Đ.C. Bà Môi Khôi" tức Nhà thờ Chí Hòa hiện nay. Cách đó vài bước chân là Nghĩa trang Các linh mục Chí Hòa, hiện cũng còn. Ba nơi này nằm trong lô 53, trên đường Bành Văn Trân hiện nay.

Liệu ông Huyện Sĩ có mua toàn bộ các lô đất này và mua thêm một số đất xung quanh? Việc này liên quan gì đến một loạt địa danh giáo xứ vùng Ông Tạ sau năm 1954 có kèm theo "hòa" (Nam Hòa, Thái Hòa, Nghĩa Hòa...) và tên đường Lê Phát Đạt (tên ông Huyện Sĩ) - nay là đường Đặng Lộ?

"Chia năm xẻ bảy"

Xin được bắt đầu từ khu rừng cao su xưa tên Phú Thọ từ ngã tư Bảy Hiền (thuộc lô 53, 54 - khu vực trung đồn Đại đồn Chí Hòa) theo đường Lý Thường Kiệt, Lạc Long Quân lên tới gần Trường đua Phú Thọ, Trường ĐH Bách khoa TP HCM hiện nay.

Trên bản đồ Sài Gòn năm 1923, khu rừng này chạy dọc xuống phía Nam, qua kinh Bao Ngạn (giữa đường Chấn Hưng và Bắc Hải, đã bị lấp từ thập niên 1960) sang làng Hòa Hưng (từ năm 1916 nhập với làng Thạnh Hòa thành làng Chí Hòa) cả cây số, trùm lên khu vực nay là cư xá Bắc Hải và hai phần ba Công viên Lê Thị Riêng...

Phần rừng mở rộng này ngoài phạm vi các lô đất rao bán của Đại đồn Chí Hòa, nhưng lúc ấy hầu hết thuộc quản lý của Đại diện Tông tòa Tây Đàng Trong. Qua thời gian, nó bị giải tỏa dần.

Trên bản đồ Sài Gòn năm 1947, rừng Phú Thọ không còn ở khu vực nay là cư xá Bắc Hải. Trước và sau năm 1954, rừng "rút" khỏi khu Nghĩa Hòa, Nam Hòa, Lộc Hưng (phường 6, 7, quận Tân Bình cũ, vốn thuộc lô 52, 53) thành nhà dân, vườn lài, vườn rau...

Từ năm 1965-1970, phần còn lại của khu rừng bị giải tỏa sạch. Trong đó, nhiều khoảnh nghiễm nhiên trở thành các chung cư của lính Mỹ dọc đường Nguyễn Văn Thoại (nay là Lý Thường Kiệt) mà không bồi thường.

Năm 1973, Mỹ rút quân. Năm 1974, Tòa Tổng Giám mục Sài Gòn cấp cho Giáo xứ Phú Trung (đường Lạc Long Quân ngày nay) 26.000 m2 từ thửa đất mà hãng cầu đường GMK của Mỹ giao trả. Ngoài ra, theo nguyên linh mục Chánh xứ Phú Trung (giai đoạn 2005-2020) Giuse Maria Lê Quốc Thăng, "Tòa Tổng còn giao cha Chánh xứ Phú Trung lúc ấy thay mặt, quản lý hơn 21 ha đất xung quanh giáo xứ, bao gồm cả chợ Tân Bình sau này".

Lô 50 kéo dài từ kinh Bao Ngạn, đầu đường Bắc Hải đến ngã tư Bảy Hiền, bên phải đường Cách mạng Tháng Tám theo hướng từ trung tâm thành phố lên Bà Quẹo hiện nay. Đáng chú ý, ngay ngã ba Ông Tạ là Nhà thờ Nam Thái.

Bên kia ngã ba Ông Tạ là một nghĩa trang cổ có từ cuối thế kỷ 19 thuộc Nhà thờ Chí Hòa. Trước khi giải tỏa (giữa thập niên 1980), nghĩa trang này kéo dài tới sát hồ tắm Cộng Hòa, xen kẽ với nhiều nhà dân tự sang nhượng hoặc lấn chiếm.

Phần cuối lô 50 cuối thời Pháp thuộc là khuôn viên Trung tâm Thú y của Pháp. Sau năm 1954, nơi này là Trung tâm Thực nghiệm chăn nuôi, rồi Đài Phát thanh Quân đội Đại Hàn, sau nữa và hiện nay là Trường Nguyễn Thượng Hiền, khu Chăn Nuôi. Tất cả đều thuộc chính quyền (từ thời Pháp) lúc ấy. Chủ đất sau rao bán là ai chưa rõ, hay không ai mua nên thuộc đất công?

Tương tự như vậy, bên kia ngã tư Bảy Hiền vốn là lô 51. Trước năm 1975, khu vực này là nghĩa trang Quân đội Pháp (nay là Trung tâm Hội chợ - Triển lãm Tân Bình) và căn cứ Nhảy dù Hoàng Hoa Thám (nay là khu vực đường và chợ Hoàng Hoa Thám).