Giữ chuẩn hành xử trên không gian số

Việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên không gian mạng được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng quan trọng để làm sạch môi trường số, đồng thời giúp những người sáng tạo nội dung phát triển theo hướng bền vững hơn.

Thiết lập các tiêu chuẩn riêng biệt

Thời gian qua, hàng loạt người nổi tiếng và người có sức ảnh hưởng (KOL) như hoa hậu Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs, Hằng Du Mục, Hải Bé, Ngân 98… vướng vòng lao lý liên quan đến hàng giả, quảng cáo sai sự thật, gây dư luận tiêu cực. Bên cạnh đó, tình trạng tin giả, nội dung độc hại và hành vi lệch chuẩn vẫn xuất hiện phổ biến trên mạng xã hội.

Trong bối cảnh này, vừa qua, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số; áp dụng cho các nhóm đối tượng: cá nhân; tổ chức, doanh nghiệp (DN) cung cấp dịch vụ MXH, nền tảng số; nhà cung cấp dịch vụ internet... Riêng đối với KOL, bộ quy tắc yêu cầu duy trì lối sống lành mạnh, không cổ xúy vi phạm pháp luật hay trái thuần phong mỹ tục, không lợi dụng niềm tin, tình cảm của người dùng để trục lợi cá nhân, tuân thủ quy định về quảng cáo. Đây được xem là "kim chỉ nam" điều chỉnh hành vi, dựa trên các chuẩn mực pháp lý và đạo đức.

Ông Lê Quang Tự Do, Cục trưởng Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ VH-TT-DL), khẳng định khung pháp lý này thiết lập các tiêu chuẩn riêng biệt cho mỗi nhóm đối tượng, dựa trên 4 trụ cột cốt lõi: tuân thủ pháp luật, ứng xử văn minh, tôn trọng sự khác biệt và chia sẻ thông tin có trách nhiệm. Cục áp dụng cơ chế "danh sách ưu tiên" và "danh sách đen" nhằm lựa chọn, giới thiệu các trang, kênh tuân thủ pháp luật, có cam kết rõ ràng đến các nhãn hàng và đại lý quảng cáo. Mô hình này đã được áp dụng trong 4 năm qua và mang lại hiệu quả tích cực.

Một điểm đáng chú ý khác là bộ đã đưa vào vận hành Cổng thông tin và cơ sở dữ liệu về KOL và quảng cáo trực tuyến trên phạm vi toàn quốc. Hệ thống này ứng dụng công nghệ để thu thập, quản lý dữ liệu, minh bạch hóa hoạt động quảng cáo trên môi trường mạng. "Hoạt động quảng cáo trực tuyến đang bước vào giai đoạn siết chặt hơn. Sau giai đoạn được xem là "thanh lọc" đối với KOL, KOC trong năm qua do các vi phạm quảng cáo sai sự thật, thậm chí nhiều trường hợp có thể bị xử lý hình sự nếu liên quan đến bản quyền hoặc các quy định pháp luật khác" - ông Lê Quang Tự Do nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Văn Tuấn, Tổng Giám đốc NetSpace - đơn vị được giao vận hành Cổng thông tin, cho hay mọi cá nhân hoặc kênh vi phạm Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số hoặc vi phạm pháp luật sẽ bị gắn nhãn công khai trên hệ thống. Đây cũng là cơ sở để cảnh báo các nhãn hàng, DN cân nhắc, hạn chế hợp tác với các trường hợp vi phạm. Khi đi vào vận hành, Cổng thông tin không chỉ hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi, giám sát mà còn giúp DN và cộng đồng có thêm công cụ đánh giá, góp phần xây dựng môi trường truyền thông số chuyên nghiệp, an toàn và phát triển bền vững. "Ngoài "danh sách đen", nếu cá nhân, tổ chức tuân thủ tốt quy định pháp luật, có hoạt động tích cực sẽ được ghi nhận bằng huy hiệu tuyên dương, nâng cao uy tín và tăng cơ hội được các nhãn hàng biết đến, lựa chọn hợp tác" - ông Tuấn chia sẻ.

Cảnh báo theo cấp độ

Theo một KOL, khó khăn lớn nhất trong hoạt động quảng cáo là việc xác định và gọi tên rõ ràng các hành vi vi phạm. Việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử tạo thêm cơ sở tham chiếu cụ thể để KOL tự rà soát, điều chỉnh hành vi. Khi được đưa vào các thỏa thuận hợp tác, bộ quy tắc này buộc KOL phải thường xuyên kiểm soát phát ngôn và hành động, tránh sự tùy tiện, thiếu chuẩn mực trong môi trường số. Đây cũng sẽ là công cụ quan trọng để DN, nhãn hàng làm việc với KOL hoặc đại diện hình ảnh.

Trên thực tế, các nhãn hàng luôn thận trọng trong việc lựa chọn KOL, từ đánh giá mức độ ảnh hưởng, chiến lược truyền thông, lịch trình đến chi phí hợp tác, nhằm hạn chế tối đa rủi ro liên quan đến khủng hoảng truyền thông. NSND Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật Biểu diễn (Bộ VH-TT-DL), cho rằng DN cần phát huy vai trò của bộ phận pháp chế trong việc cảnh báo và lồng ghép Bộ Quy tắc ứng xử vào quy trình sản xuất, đăng tải nội dung, xem đây là một bước quan trọng nhằm hạn chế rủi ro vi phạm. Đối với các cá nhân sáng tạo nội dung, nhất là khi có đơn vị quản lý, cần tăng cường kiểm duyệt để tránh những sai sót không cố ý. Ngoài ra, ông đề xuất nghiên cứu cơ chế cảnh báo theo cấp độ, như cảnh báo lần 1, lần 2, lần 3, để người vi phạm kịp thời điều chỉnh, thậm chí chủ động xin lỗi khi cần thiết. "Bộ Quy tắc không nhằm mục đích xử phạt mà hướng tới xây dựng môi trường số lành mạnh, đồng thời đóng vai trò như một "bộ lọc" giúp các đơn vị, nhãn hàng kiểm soát nội dung ngay từ đầu" - NSND Xuân Bắc nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM, dự kiến đầu tháng 6, sở sẽ tổ chức hội nghị chuyên đề, tham mưu cho UBND TP HCM cụ thể hóa các nội dung nhằm nâng cao hiệu quả thực thi. Cùng với đó, TP HCM tiếp tục triển khai các danh sách phục vụ quản lý người có sức ảnh hưởng như "danh sách trắng", "danh sách hạn chế" và dự kiến bổ sung "danh sách xanh" để lan tỏa nội dung tích cực. Thành phố cũng đẩy mạnh việc huy động lực lượng sáng tạo nội dung tham gia truyền thông chính thống, kiên quyết xử lý vi phạm trên không gian mạng.