Hà Nội phát triển không gian ngầm đô thị

Quy hoạch tổng thể thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm - dự kiến công bố vào cuối tháng 6-2026 - sẽ đưa ra một tầm nhìn chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu "Văn hiến - văn minh - hiện đại - hạnh phúc" của thành phố trong thời kỳ phát triển mới. Trong đó, quy hoạch đề cập "thành phố ba chiều" gồm: không gian ngầm, không gian trên cao và tích hợp các phương thức giao thông mới.

Giải tỏa sức ép đô thị hóa

Hiện nay, Hà Nội phải đối mặt những sức ép rất lớn từ quá trình đô thị hóa. Dân số thường trú của thành phố đã lên tới 8,5-8,8 triệu người nhưng con số thực tế có thể chạm ngưỡng 10 triệu nếu tính cả học sinh, sinh viên, lao động nhập cư và người tạm trú. Trong khi đó, khu vực nội đô lịch sử gần như đã được khai thác tối đa, không còn nhiều dư địa để mở rộng.

Tình trạng ùn tắc giao thông kéo dài tại nhiều tuyến đường và nút giao trọng điểm ở Hà Nội đã trở thành bài toán nan giải. Mỗi ngày, hàng triệu lượt phương tiện lưu thông trên hệ thống hạ tầng vốn đã quá tải. Việc mở rộng đường sá gặp nhiều khó khăn do chi phí giải phóng mặt bằng rất lớn, đồng thời liên quan vấn đề bảo tồn các công trình lịch sử, văn hóa và kiến trúc đô thị hiện hữu.

Không chỉ giao thông, hệ thống hạ tầng kỹ thuật của Hà Nội cũng đang chịu nhiều áp lực. Mạng lưới điện, cấp nước, viễn thông, thoát nước được xây dựng qua nhiều giai đoạn nên còn thiếu đồng bộ, chồng chéo và khó nâng cấp. Khi mưa lớn, tình trạng ngập úng cục bộ vẫn diễn ra ở nhiều nơi do hệ thống thoát nước không còn đáp ứng được yêu cầu của một đô thị hiện đại.

Trong bối cảnh đó, xây dựng không gian ngầm trở thành một giải pháp chiến lược nhằm tạo thêm dư địa phát triển cho TP Hà Nội mà không cần mở rộng diện tích hành chính hay gia tăng áp lực lên bề mặt đô thị. Thực tế cho thấy việc khai thác không gian dưới lòng đất không phải là ý tưởng mới. Nhiều thành phố lớn trên thế giới đã phát triển các đô thị ngầm từ nhiều thập niên trước.

Tại những đô thị như Tokyo - Nhật Bản, Seoul - Hàn Quốc, Paris - Pháp hay Singapore, dưới mặt đất không chỉ có các tuyến tàu điện ngầm mà còn là hệ thống trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, đường đi bộ, kho dự trữ, mạng lưới hạ tầng kỹ thuật và nhiều công trình công cộng khác, được kết nối chặt chẽ với nhau. Nhờ đó, áp lực giao thông trên mặt đất giảm đáng kể, không gian công cộng được mở rộng, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Đây là những kinh nghiệm quý để Hà Nội tham khảo trong quá trình xây dựng mô hình "đô thị ba chiều".

Cấu trúc hoàn chỉnh

Theo Quy hoạch tổng thể thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, không gian ngầm của thành phố sẽ không phát triển theo kiểu manh mún, riêng lẻ như hiện nay mà trở thành một cấu trúc đô thị hoàn chỉnh.

Trước đây, các tầng hầm chủ yếu nằm dưới những tòa nhà hoặc trung tâm thương mại riêng biệt. Trong tương lai, chúng sẽ được kết nối thành hệ thống liên hoàn, gắn với các tuyến đường sắt đô thị, các khu TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng) và các trung tâm dịch vụ lớn.

Tư duy phát triển này đánh dấu bước chuyển quan trọng từ việc "xây dựng công trình ngầm" sang "xây dựng đô thị ngầm". Đây không chỉ là sự khác biệt về quy mô mà còn là sự thay đổi trong cách tiếp cận quy hoạch. Không gian dưới lòng đất sẽ trở thành một bộ phận hữu cơ của thành phố, hoạt động song song và hỗ trợ không gian trên mặt đất.

Theo định hướng quy hoạch, Hà Nội sẽ khai thác không gian ngầm theo từng tầng độ sâu khác nhau nhằm bảo đảm hiệu quả sử dụng và an toàn kỹ thuật. Trong đó, tầng từ 0 đến 15 m sẽ phục vụ các nhu cầu dân sinh như bãi đỗ xe ngầm, hầm đi bộ, hệ thống kỹ thuật và các công trình hỗ trợ giao thông công cộng. Đây sẽ là lớp không gian được người dân tiếp cận thường xuyên nhất.

Tầng 15 - 30 m được dành cho các tuyến đường sắt đô thị tầng sâu, công trình phòng chống thiên tai, kho dự trữ chiến lược và các hệ thống kỹ thuật đặc biệt. Đây là khu vực đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm khả năng vận hành liên tục của thành phố.

Tầng 30 - 50 m sẽ tập trung các công trình hạ tầng cốt lõi như: bể chứa nước quy mô lớn, các trục kỹ thuật trọng yếu và các công trình phục vụ quốc phòng - an ninh. Những khu vực sâu hơn sẽ được bảo tồn như quỹ dự trữ chiến lược cho tương lai.

Cách tiếp cận phân tầng này cho thấy tầm nhìn dài hạn của TP Hà Nội. Thành phố không chỉ giải quyết các nhu cầu trước mắt mà còn tính toán đến khả năng phát triển trong nhiều thập niên, thậm chí cả thế kỷ tới.

Theo các chuyên gia, việc xây dựng một lớp đô thị dưới lòng đất không phải là nhiệm vụ đơn giản. Hà Nội có điều kiện địa chất, thủy văn phức tạp với hệ thống sông hồ dày đặc, nền đất yếu ở nhiều khu vực và mực nước ngầm cao. Điều này đòi hỏi việc khảo sát, thiết kế và thi công phải được thực hiện hết sức thận trọng.

Bên cạnh đó, việc phát triển không gian ngầm cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với công tác bảo tồn di sản. Hà Nội là thành phố có bề dày lịch sử hơn một ngàn năm với nhiều di tích văn hóa, kiến trúc và khảo cổ có giá trị đặc biệt. Mọi hoạt động xây dựng dưới lòng đất đều phải bảo đảm không ảnh hưởng đến các di sản quý giá này.

Dù còn nhiều khó khăn, việc hình thành đô thị ngầm vẫn là bước đi cần thiết để Hà Nội giải quyết những bài toán của hiện tại và chuẩn bị cho tương lai.