Hồi sinh "mạch máu" xanh

Tuy nhiên, dù đã được quan tâm cải tạo, mạng lưới này vẫn đang đối mặt với sự suy thoái nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân tích tụ. Trong đó, ô nhiễm là vấn đề nhức nhối nhất với tình trạng nước đen sánh, rác thải bồi lắng và mùi hôi nồng nặc, đặc biệt tại khu vực nội đô.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ hàng triệu mét khối nước thải sinh hoạt, công nghiệp và y tế chưa qua xử lý đổ trực tiếp xuống dòng chảy mỗi ngày. Dù cộng đồng đã có nhiều nỗ lực tình nguyện, nhưng ý thức chưa cao và chế tài chưa đủ mạnh khiến tình trạng xả rác vẫn tái diễn, điển hình như rạch Bến Nghé chỉ đẹp khi nước lên, còn lúc nước ròng thì bùn đen lộ rõ, gây mất mỹ quan và cản trở giao thông.

Song song với ô nhiễm, tình trạng lấn chiếm và thu hẹp dòng chảy diễn ra phổ biến. Hàng chục nghìn căn nhà trên và ven kênh tại các lưu vực áp lực lớn như khu vực quận 8 cũ, Bình Thạnh cũ, Thủ Đức cũ đã làm giảm khả năng trữ và thoát nước. Hệ quả là TP HCM vẫn còn hàng trăm điểm ngập thường xuyên khi mưa lớn hoặc triều cường. Tình trạng này càng trở nên tồi tệ dưới tác động của biến đổi khí hậu và hiện tượng sụt lún đất với tốc độ trung bình 2 cm/năm. Việc bê-tông hóa và san lấp khiến nước mưa không còn "đường đi" tự nhiên, biến ngập úng thành "cơn ác mộng" kéo dài của thành phố.

Tuy nhiên, thực trạng đang có dấu hiệu chuyển biến tích cực nhờ các siêu dự án chỉnh trang đô thị. TP HCM đặt mục tiêu di dời khoảng 20.000 căn nhà ven kênh đến năm 2030. Nhiều dự án trọng điểm đang được đẩy nhanh tiến độ như: Rạch Xuyên Tâm (hơn 17.000 tỉ đồng, dự kiến hoàn thành năm 2028); rạch Văn Thánh (hơn 8.500 tỉ đồng); rạch Bà Lớn và Ông Bé (hơn 17.000 tỉ đồng); dự án Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên và hệ thống cống ngăn triều 10.000 tỉ đồng dự kiến hoàn thành năm 2026. Các dự án này không chỉ nạo vét, kè bờ mà còn xây dựng hệ thống thu gom nước thải riêng, phát triển đường ven kênh và công viên xanh nhằm hồi sinh kênh rạch thành "lá phổi" đô thị.

Bên cạnh đó, cần chú trọng ngăn chặn ô nhiễm tại các khu vực giáp ranh như Bình Dương cũ và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ để bảo đảm tính bền vững. Việc cải tạo kênh rạch còn mở ra tiềm năng giao thông thủy, giảm tải cho đường bộ và tạo giá trị kinh tế từ du lịch sinh thái, bất động sản. Để thành công, thành phố cần sự phối hợp đồng bộ giữa giải pháp kỹ thuật và xã hội, từ chính sách bồi thường tái định cư thỏa đáng đến việc xử lý nghiêm vi phạm lấn chiếm và nâng cao ý thức người dân.

Tóm lại, cải tạo kênh rạch không chỉ là giải pháp chống ngập mà còn là chiến lược phát triển đô thị bền vững. Khi các dự án hoàn tất, TP HCM sẽ sở hữu một hệ thống kênh rạch sạch đẹp, thoát nước hiệu quả, góp phần xây dựng một "thành phố xanh" hiện đại và thích ứng tốt với biến đổi khí hậu.