Khi thể thao thành điểm chạm rủi ro

Mới đây, cộng đồng thể thao bàng hoàng trước thông tin một vận động viên tennis và pickleball tử vong sau 3 ngày cấp cứu đột quỵ. Không ai ngờ là một người trẻ khỏe với thể lực cường tráng lại ra đi khi mới ở tuổi 31.

Tiềm ẩn bộc phát

Trước đó không lâu, Bệnh viện Đa khoa Đức Giang (Hà Nội) tiếp nhận nam bệnh nhân 52 tuổi ngừng tuần hoàn ngay sau khi chơi tennis, buộc phải can thiệp ECMO để duy trì sự sống. Gần đây, cả nước ghi nhận nhiều trường hợp đột ngột ngã quỵ, bất tỉnh, thậm chí tử vong khi đang hoặc vừa kết thúc các hoạt động thể thao như chạy bộ, tennis, marathon. Đáng chú ý, không ít nạn nhân còn trẻ, được đánh giá là khỏe mạnh, không có bệnh nền rõ ràng. Thực tế này đặt câu hỏi: Vì sao thể thao - biểu tượng của lối sống lành mạnh - lại có thể trở thành "điểm chạm" của những biến cố nghiêm trọng. Số ca đột quỵ có xu hướng gia tăng, trong đó nhóm tuổi 20-40 không còn hiếm.

Theo bác sĩ Vũ Việt Sơn, Trung tâm Tim mạch - Bệnh viện E, tập luyện thể thao mang lại nhiều lợi ích, song cũng tiềm ẩn rủi ro nếu không phù hợp với thể trạng, đặc biệt ở những người có bệnh tim mạch tiềm ẩn, tăng huyết áp chưa được kiểm soát hoặc rối loạn điện giải do tập luyện trong điều kiện nắng nóng. Không chỉ các môn cường độ cao, ngay cả chạy bộ phong trào - được xem là an toàn - cũng có thể tiềm ẩn nguy cơ nếu người tập chạy theo trào lưu nhưng thiếu kiến thức nền tảng về sức khỏe. Xu hướng trẻ hóa đột quỵ không phải hiện tượng ngẫu nhiên mà phản ánh những thay đổi trong môi trường sống, thói quen sinh hoạt và cách người trẻ tiếp cận việc rèn luyện thể chất.

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Ôxy cao áp Việt Nam, khác với người cao tuổi, mạch máu ở người trẻ thường ít xơ vữa, do đó đột quỵ chủ yếu liên quan đến các bất thường mạch máu bẩm sinh hoặc tổn thương mạch máu tiềm ẩn. Một trong những nguyên nhân đáng chú ý là bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống. Khi lớp trong của thành mạch bị rách, máu chui vào giữa các lớp tạo thành "lòng mạch giả", hình thành cục máu đông, có thể di chuyển lên não gây nhồi máu não.

Ngoài ra, các dị dạng mạch máu bẩm sinh như phình mạch não, dị dạng động - tĩnh mạch được ví như "quả bom nổ chậm". Khi người chơi thể thao gắng sức, nín thở dồn lực, áp lực trong lồng ngực và sọ não tăng cao có thể khiến túi phình vỡ, gây xuất huyết dưới nhện - dạng đột quỵ có tỉ lệ tử vong cao. Y văn cũng ghi nhận nhiều trường hợp bóc tách động mạch cổ liên quan đến các môn thể thao như tennis, pickleball, golf, thậm chí yoga, do các động tác xoay, ngửa cổ mạnh và quá tầm.

Thói quen gây hại

Bên cạnh các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn, giới chuyên môn khuyến cáo một số thói quen sau khi chơi thể thao cũng có thể làm gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch và đột quỵ, trong đó phổ biến là uống rượu bia và tắm ngay sau vận động. Theo bác sĩ Hoàng, bù nước sau tập luyện là cần thiết, song phải thực hiện đúng cách. Nhiều người có thói quen uống vài cốc bia với bạn bè sau mỗi trận bóng. Do vận động cường độ cao, cơ thể mất nhiều nước, cảm giác khát tăng lên khiến bia lạnh được tiêu thụ nhanh và nhiều hơn bình thường.

Tuy nhiên, bia không những không giúp bù nước hiệu quả mà còn gây lợi tiểu, làm mất nước nhiều hơn, rối loạn điện giải, tăng gánh nặng cho tim và có thể kích hoạt các rối loạn nhịp nguy hiểm. Ngoài ra, việc uống rượu bia sau tập luyện còn khiến gan và thận phải hoạt động quá mức để đào thải cồn và các sản phẩm chuyển hóa, trong khi cơ thể đang cần phục hồi. Cồn cũng ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thần kinh và tim mạch, gây chóng mặt, hoa mắt, buồn nôn, làm tăng nguy cơ chấn thương, rối loạn tiêu hóa và suy giảm khả năng hồi phục cơ bắp.

Không kém phần rủi ro là thói quen tắm ngay sau khi vận động mạnh. Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Hội Bệnh mạch máu Việt Nam, cho biết khi tập luyện, nhịp tim và lưu lượng máu tăng cao để đáp ứng nhu cầu của cơ thể. Việc tắm nước lạnh ngay sau đó có thể khiến nhiệt độ cơ thể giảm đột ngột, gây co mạch mạnh, làm tăng huyết áp và gánh nặng cho tim, từ đó làm tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch tiềm ẩn. Ngược lại, tắm nước nóng cũng không an toàn trong thời điểm này. Sự giãn mạch quá mức có thể làm rối loạn điều hòa huyết áp, dẫn đến cơn tăng hoặc tụt huyết áp đột ngột, gây choáng, ngất hoặc biến cố tim mạch cấp. Trong điều kiện thời tiết hanh khô, chênh lệch nhiệt độ ngày - đêm lớn, tắm khuya còn làm tăng nguy cơ nhiễm lạnh hoặc sốc nhiệt, nhất là với người vừa chơi thể thao cường độ cao.

Các bác sĩ khuyến cáo sau tập luyện, người chơi nên dành thời gian nghỉ ngơi để nhịp tim và thân nhiệt trở về mức ổn định, bù nước bằng nước lọc hoặc dung dịch điện giải phù hợp, tránh đồ uống có cồn và không tắm quá muộn. Khám sức khỏe trước khi tập, đặc biệt với các môn cường độ cao, được xem là "lá chắn" quan trọng giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn.