Lỗ hổng quản lý và bệnh thành tích

Vụ việc Viện Khoa học quản lý giáo dục (IEMS) cấu kết với người nước ngoài tổ chức thi, cấp chứng chỉ tiếng Anh dỏm theo khung tham chiếu chung châu Âu (CEFR) đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận. Một tổ chức không đủ điều kiện pháp lý, ngang nhiên tổ chức trót lọt 125 đợt thi, thu hút tới 80.000 người tham gia, thu lợi bất chính hơn 200 tỉ đồng. Đây không đơn thuần là vụ án lừa đảo quy mô cực lớn, mà còn phơi bày lỗ hổng nghiêm trọng trong công tác quản lý nhà nước và sự giả dối trong khâu đánh giá nhân sự.

Điều khiến dư luận đặt dấu hỏi lớn nhất là thời gian hoạt động kéo dài và quy mô rộng khắp của tổ chức này. Hơn 4 năm hoạt động với hàng trăm kỳ thi tại nhiều địa phương, nhưng cơ quan quản lý lại chưa làm tròn trách nhiệm hoặc phản ứng quá chậm trễ. Một trung tâm ngoại ngữ nhỏ mở ra đã chịu sự giám sát chặt chẽ, vậy mà một tổ chức thi "chui" quốc gia lại có thể dễ dàng qua mặt tất cả. Trách nhiệm giám sát thuộc về ai? Liệu có sự buông lỏng trong chừng ấy thời gian? Sự việc đòi hỏi làm rõ trách nhiệm của các cấp quản lý liên quan.

Đáng lo ngại hơn là câu hỏi về mục đích thực sự của 80.000 người khi sử dụng chứng chỉ dỏm. Sẽ rất khó tin khi cho rằng toàn bộ họ đều là nạn nhân. Thực tế, một bộ phận không nhỏ có thể biết rõ tính chất pháp lý mập mờ của IEMS nhưng vẫn sẵn sàng bỏ tiền để nhanh chóng có "vé thông hành". Họ cần những tờ giấy này để hợp thức hóa hồ sơ, đáp ứng tiêu chuẩn bổ nhiệm, nâng ngạch hoặc xét duyệt. Điều này gắn liền với quyền lợi thiết thực, cơ hội thăng tiến và vị trí công tác của không ít người trong hệ thống hành chính, sự nghiệp.

Khi hàng chục ngàn chứng chỉ không phản ánh đúng năng lực được sử dụng trót lọt trong cơ quan nhà nước, hệ thống giáo dục, y tế hay doanh nghiệp, hệ lụy để lại cho xã hội là rất nặng nề. Việc này gây mất công bằng cho người học thật, thi thật và làm giảm sút chất lượng nhân lực. Nó còn tạo kẽ hở cho cá nhân yếu kém lọt vào bộ máy. Căn bệnh "chuộng bằng cấp", tư duy đánh giá cán bộ nặng về hình thức đã vô tình biến chứng chỉ ngoại ngữ thành thủ tục đối phó.

Triệt phá đường dây IEMS mới chỉ giải quyết phần ngọn. Để xử lý tận gốc, cần kiên quyết rà soát, thu hồi toàn bộ 80.000 chứng chỉ dỏm đã cấp, đồng thời xử lý nghiêm những cá nhân cố tình sử dụng chúng. Quan trọng nhất, cần thay đổi triệt để cơ chế đánh giá nhân sự, đó là trọng dụng năng lực làm việc thực tiễn, hiệu quả công việc thực tế thay vì chỉ đếm văn bằng, chứng chỉ.