Ngành xuất bản đẩy mạnh chuyển đổi số

với sự tham gia của nhiều chủ thể mới, đặt ra yêu cầu đổi mới cả về tư duy phát triển lẫn phương thức quản lý nhà nước

Sự thay đổi thói quen đọc và mua sách của nhiều người đang buộc ngành xuất bản Việt Nam tăng tốc chuyển đổi số, tìm hướng thích ứng trong bối cảnh ngày càng cạnh tranh.

Chuyển dịch theo hành vi tiêu dùng

Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đang đề xuất sửa đổi khoảng 26 trong 54 điều của Luật Xuất bản năm 2012, tập trung vào quản lý nhà nước, chính sách phát triển, tổ chức nhà xuất bản (NXB) và các lĩnh vực in, phát hành, xuất bản điện tử.

Sau 13 năm hiện diện như một điểm hẹn văn hóa quen thuộc ở TP HCM, Nhà sách Cá Chép chi nhánh 211-213 Võ Văn Tần, phường Bàn Cờ sẽ chính thức khép lại hành trình của mình sau chương trình tri ân kéo dài đến ngày 15-6. Việc này để lại nhiều tiếc nuối đối với độc giả yêu sách ở TP HCM.

Nhà sách Cá Chép là một trong những đơn vị tiên phong theo đuổi mô hình nhà sách nghệ thuật. Trong những năm đầu, mô hình này thu hút đông đảo bạn đọc. Không gian nhà sách không chỉ phục vụ nhu cầu mua sách mà còn là nơi dừng chân, đọc sách, tham gia sinh hoạt văn hóa.

Từ một cơ sở ban đầu, hệ thống Cá Chép nhanh chóng mở rộng thêm chi nhánh, phát triển ra Hà Nội. Tuy nhiên, quá trình phát triển này không duy trì được trong bối cảnh thị trường thay đổi. Tại TP HCM, năm 2025, chi nhánh Nhà sách Cá Chép trên đường Nguyễn Thị Minh Khai cũng thông báo đóng cửa.

Ông Trần Đại Thắng - người sáng lập Nhà sách Cá Chép, Giám đốc Công ty CP Văn hóa Đông A - cho biết việc đóng cửa nhà sách phản ánh rõ sự dịch chuyển theo hành vi tiêu dùng. "Hiện nay, người đọc có nhiều lựa chọn tiếp cận tri thức như audiobook, e-book và các nền tảng số, khiến sách giấy chịu áp lực cạnh tranh lớn. Nếu không đổi mới, vai trò của sách giấy sẽ dần bị thu hẹp" - ông nhận xét.

Từ câu chuyện Nhà sách Cá Chép, có thể thấy rõ những chuyển động của ngành xuất bản Việt Nam thời gian gần đây. Năm 2025, 52 NXB trên cả nước phát hành hơn 51.000 xuất bản phẩm với trên 500 triệu bản. So với năm trước, số lượng đầu sách tăng nhẹ, trong khi số bản in giảm gần 9%.

Hoạt động phát hành sách đang chuyển dịch mạnh sang môi trường số. Đến hết năm 2025, có 35/52 NXB tham gia xuất bản điện tử. Các hình thức sách điện tử, sách nói và nền tảng nội dung số ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, nhiều NXB vẫn gặp hạn chế về nguồn lực công nghệ, khả năng cạnh tranh và liên kết trong phát triển thương mại điện tử. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác thị trường số.

Trong bối cảnh đó, Chỉ thị 04/2026 của Ban Bí thư đặt ra mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số trong toàn ngành xuất bản. Theo định hướng, đến năm 2030, 100% NXB tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quy trình; khoảng 80% cơ sở in đạt trình độ công nghệ hiện đại. Chỉ thị 04 cũng xác định người đọc là trung tâm của hoạt động xuất bản, đồng thời đưa ra các giải pháp phát triển văn hóa đọc, trong đó có việc đưa hoạt động đọc sách vào nhà trường như một nội dung học tập.

Theo ông Lê Hoàng - Giám đốc Công ty TNHH Đường sách TP HCM, đại diện Hội Xuất bản Việt Nam tại TP HCM - Chỉ thị 04 được giới xuất bản đón nhận với sự phấn khởi bởi đã đưa ra những quan điểm, định hướng quan trọng cho hoạt động xuất bản, nhất là việc đặt người đọc ở vị trí trung tâm. Ông đánh giá cao việc Chỉ thị 04 lần đầu tiên đề cập cụ thể vấn đề đưa tiết đọc sách vào trường tiểu học và THCS với hình thức môn học tự chọn.

"Khi trẻ em được đọc sách trong môi trường học đường, việc đọc không chỉ để giải trí mà còn trở thành một phần của quá trình học tập, từ đó góp phần xây dựng văn hóa đọc và xã hội học tập lâu dài" - ông Lê Hoàng nhìn nhận.

Gỡ điểm nghẽn trong bối cảnh số

Tại hội thảo "Thể chế hóa quan điểm, định hướng của Đảng tại Nghị quyết 80/2026 và Chỉ thị 04/2026 trong sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản" tổ chức ngày 8-5 ở TP HCM, ông Phan Tâm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, nhấn mạnh ngành xuất bản đang vận hành trong môi trường số đa nền tảng, với sự tham gia của nhiều chủ thể mới. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới với cả tư duy phát triển và phương thức quản lý nhà nước.

Dự thảo Luật Xuất bản (sửa đổi) đã cơ bản thể chế hóa các quan điểm lớn của Đảng, đồng thời tiếp cận những vấn đề mới như xuất bản điện tử, quản lý trên môi trường số, dữ liệu ngành và vai trò của các nền tảng trung gian. Tuy nhiên, dự thảo cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện một số nội dung quan trọng. Trọng tâm là làm rõ vị thế của ngành xuất bản trong công nghiệp văn hóa; hoàn thiện quy định quản lý trên môi trường số; xác định rõ vai trò và phương thức tham gia của các chủ thể trong hệ sinh thái.

"Sắp tới, việc quản lý không thể chỉ dựa vào công cụ hành chính truyền thống hay tăng thêm thủ tục để kiểm soát rủi ro. Chúng ta cần chuyển mạnh sang phương thức quản lý hệ sinh thái nội dung, dựa trên dữ liệu chuyên ngành và các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hiện đại" - ông Phan Tâm nhấn mạnh.

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành - cho rằng Nghị quyết 80 và Chỉ thị 04 đã đặt ra những yêu cầu mới mang tính thời đại. Theo ông, việc sửa đổi Điều 7 Luật Xuất bản hiện hành là trọng tâm. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong định hướng và kiến tạo hoạt động xuất bản nhằm bảo đảm xuất bản vừa là lĩnh vực tư tưởng - văn hóa, vừa là ngành kinh tế - công nghệ trong hệ sinh thái kiến tạo giá trị.

Ông Lê Văn Minh, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP HCM, khẳng định thành phố luôn xem xuất bản là một trong những hạt nhân quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa. Theo ông, để ngành sách tạo được bước đột phá, cần quan tâm đồng bộ 4 yếu tố: phát hành, người viết, người đọc và không gian đọc. Ông cũng nhấn mạnh cần tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương trong công tác bổ nhiệm, quản lý cán bộ liên quan để phù hợp hơn với thực tiễn cơ sở.

TP HCM đang xây dựng Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó, thành phố xác định xuất bản là một lĩnh vực trọng tâm gắn với kinh tế sáng tạo và quá trình chuyển đổi số.

Theo định hướng này, TP HCM sẽ thúc đẩy mạnh mẽ xuất bản số, phát triển sách điện tử, sách nói cùng các nền tảng nội dung số; đồng thời xây dựng cơ chế đặt hàng đối với những xuất bản phẩm có giá trị về tư tưởng, văn hóa và giáo dục. Các không gian đọc như đường sách, hội sách cũng được chú trọng phát triển theo hướng kết hợp với du lịch và trải nghiệm văn hóa.