Người thầy kính yêu: Thầy của chúng tôi, nhà báo Nguyễn Công Thành!

Nhà báo 78 tuổi mặc áo vải cộc tay, dáng người thẳng và bước đi chắc nịch. Ông kéo mạnh chiếc ghế gỗ, ngồi vào bàn, cườm tay cứng cáp trông ông còn mạnh lắm. Đôi mắt hiền sau cặp kiếng cũ ánh lên sáng trong khi ông kể lại câu chuyện đời mình.

"Không chi bằng học"

Nguyễn Công Thành sinh ra trong một gia đình nghèo trên đất Thủ - Bình Dương. Chưa thôi sữa mẹ, ông đã mồ côi cha. Cha ông theo cách mạng, bị giặc bắt rồi hy sinh. Mẹ con ông lâm vào cảnh khổ: nhà thiếu ăn, không có gì ngoài mấy bộ đồ chẳng lành lặn. "Không chi bằng học" - ông nghĩ vậy khi lớn hơn một chút.

Vào những năm đầu trung học (1962-1965), ông khăn gói đi ở đậu nhà người dì để theo học Trường công lập An Mỹ. Ở trường, ông được bạn bè tin tưởng cho làm trưởng nhóm báo chí, cho ra vài giai phẩm xuân. Ít lâu sau, ông ra giúp việc và ăn ở tại cây xăng của cha một người bạn để tiếp tục học. Thiếu hụt đủ thứ nhưng ông nói không buồn mà nên người nhờ nó.

Thời gian đó, cậu ông, sau khi đậu tú tài, đem về rất nhiều sách. Ông miên man đọc. Biết ông là con nhà nghèo ham học, một thầy giáo tặng cuốn "Tự điển Webster" để ông tiện học sinh ngữ. Ông mày mò học tiếng Anh đến khi đọc được "The Old Man and the Sea" (Ông già và biển cả) của Ernest Hemingway - tác phẩm thôi thúc ông cầm bút.

Có học bổng du học nhưng ông chọn ở lại, rồi bắt đầu viết cho Nắng Mới - tờ báo dành cho thiếu nhi phát hành tại Sài Gòn. Nhắc đến bài báo đầu tay được đăng, ông sung sướng: "Mừng ghê lắm. Có tiền ăn cơm và mua được thêm ít cuốn sách, vài ba tờ báo"...

Năm 17 tuổi, đang học đệ tứ (lớp 9) thì ông phải từ giã quê nhà ra Vũng Tàu lập nghiệp. Tích cóp được chút vốn từ việc phiên dịch, ông sắm chiếc máy ảnh Asahi Pentax chụp phim đen trắng. "Tôi bắt đầu tự học. Mỗi lần ra tiệm rửa hình nghe chủ tiệm nói chỗ này thiếu sáng, bố cục chưa chặt... rồi bắt chước làm theo" - ông nhớ lại.

Sau khi đoạt giải nhất ảnh chân dung nghệ sĩ Thanh Nga trong buổi thi chụp ảnh do Hội Ảnh nghệ thuật Sài Gòn và báo Kịch Ảnh tổ chức tại Thảo Cầm Viên Sài Gòn sáng chủ nhật 6-8-1972, Công Thành định mở một tiệm hình kiếm sống. Thời cuộc biến động, ông mất món đồ nghề, ý định ấy cũng không thành…

Sau năm 1975, ông cộng tác với Công Nhân Giải Phóng (nay là Báo Người Lao Động), Sài Gòn Giải Phóng và Tuổi Trẻ. Năm 1979, ông về Tuổi Trẻ. Chưa đầy 5 năm sau, ông trở thành trưởng Phòng Ảnh tới ngày về hưu.

Dẫn dắt và khích lệ học trò

Vào lớp phóng viên ảnh năm 2023, bảy đứa chúng tôi được học thầy về chuyên môn nghiệp vụ và nhân cách. Thầy nghiêm khắc, đòi hỏi học hành tử tế, nhất là trung thực trong nghề nhưng cũng rất quan tâm, giúp đỡ học trò.

Thầy là một trong 2 nhà báo ở miền Nam từng theo học lớp ảnh báo chí do Hội Nhà báo Việt Nam và Đại sứ quán Pháp tổ chức (1995). Sau này, có điều kiện tìm hiểu sâu, thầy soạn được Tài liệu tập huấn kỹ năng chụp ảnh báo chí, giúp trò làm báo tốt hơn.

Làm báo không khó nhưng trụ được trong nghề thì không hề đơn giản. Thầy quan niệm: "Làm bằng bản năng và sở thích thì chưa đủ, phải làm một cách có bài bản. Người cầm máy chụp ảnh có thông tin và chọn được chi tiết đắt thì mới có hình độc đáo".

Thầy chỉ bảo từng li từng tí, từ cách sử dụng nhà vệ sinh, đến cách xưng hô ứng xử trong tòa soạn. Có lần, thấy cô trò ngồi say sưa nghe giảng, hỏi ra, thầy mới biết trò nghèo không đủ điều kiện mua máy ảnh. Vậy là thầy cầm máy ảnh của mình đưa cho bạn. "Cho con mượn cũng vậy" - thầy bảo - "Thôi, thầy tặng con luôn". Rồi khi Báo Tuổi Trẻ trợ cấp đào tạo phóng viên ảnh, thầy lấy tiền đó mua đồ ăn, nước uống và trả tiền đi lại cho học trò trong những buổi dắt nhau ra các khu đền miếu hay vườn nhà dân để thực hành.

Một tấm hình chụp chưa chắc tay, một câu văn viết vụng…, thầy không la rầy gì mà nhẹ nhàng khuyên dừng lại suy nghĩ. "Thầy cũng như tụi con, bài vở bị gác là chuyện bình thường. Quan trọng là mình học được gì từ đó" - thầy khích lệ.

Kể từ năm 2009, thầy đã dẫn dắt nhiều thế hệ sinh viên trở thành những nhà báo giỏi và giữ nhiều vị trí quan trọng trong nghề.

Thầy làm sao quên được chuyện học trò Nguyễn Thị Hoàng An (nay là phóng viên Tạp chí Kinh tế Sài Gòn) chẳng may bị kẹt lại trong vùng dịch COVID-19. Sốt ruột, thầy bấm gấp một cuộc gọi rồi cùng anh em tòa soạn gửi đồ đạc giúp học trò. "Sau đó, An tác nghiệp luôn tại chỗ và có bài vở đăng báo về phòng chống dịch. Vừa mừng vừa lo" - thầy chậm rãi kể. Bài nối tiếp bài, năm đó An đoạt giải báo chí thành phố.

An gắn bó với thầy từ năm 2 đại học, tâm đắc những chỉ dẫn tỉ mỉ của thầy từ kỹ thuật máy ảnh, cách chọn đề tài đến cách giao tiếp với người lạ để có ảnh đẹp. "Thầy khích lệ tôi đứng dậy, xách máy ảnh lên và chụp. Điều đáng trân quý là thầy coi mình như con cháu trong nhà. Nhận được tình cảm của học trò có lẽ là điều rất quan trọng để thầy có thể làm công việc đó đến ngày hôm nay" - An chia sẻ.

Trao truyền sự từng trải và cả trái tim

Trước khi trở thành học trò của thầy, tôi đã biết thầy qua mục Nhịp đời qua ống kính trên Báo Tuổi Trẻ và ấn tượng với những câu chuyện thầy đứng lên bảo vệ lẽ phải và lương tâm của người làm báo.

Thông thường, trước những lần gặp gỡ đầu tiên, thầy dành một tuần chuẩn bị để bài giảng phù hợp với năng lực từng bạn. Thầy cho rằng học lý thuyết để có căn bản, rồi tập dượt kỹ để giữ được tâm thế khi tác nghiệp. "Cầm máy đúng kỹ thuật thì dáng người đẹp và an toàn. Các bạn cũng nhớ giùm: phải viết trung thực" - thầy nhắc.

Thầy không dạy như chân lý mà hướng dẫn bằng sự từng trải. Đầu mùa nước nổi năm 1999, thầy được giao xuống Thốt Nốt chụp ảnh, nên gọi liền cho văn phòng đại diện của báo ở Cần Thơ. Đầu dây bên kia trả lời gọn ơ: "Ở dưới này khô queo à". Thầy không tin. Thầy leo lên chiếc Vespa lao đi thì đồng nghiệp ngạc nhiên: "Ông chạy chiếc này xuống Cần Thơ?".

Nhưng xuống tới thì đúng là "khô queo thiệt!". Vọt xe đi tiếp rồi thầy mới bật ngửa: "Nước ngập trắng dã rồi". Lặn lội 500 cây số để có một tấm hình - thầy đi để "tới tận nơi chứ nghe sao hay vậy thì đâu được".

Trong 17 năm dìu dắt học trò, thầy nghe không ít lời bàn ra: "Chuyện của mấy đứa sinh viên, anh lo làm chi cho mệt. Nếu là em thì không làm, mất công". Ai nói gì thì nói, thầy bước tiếp con đường đã chọn. "Những điều học được mấy chục năm qua dần dần cũng mai một. Trong khi đó là những điều mà học trò của mình rất cần. Làm suốt thôi, tới khi nào sức khỏe không cho phép mình lăn lộn nữa!" - thầy Thành giãi bày.

Nói xong, thầy đứng dậy, bước ra khỏi bàn, chầm chậm lấy khăn tay lau mặt, bởi cơn sốt trong người vẫn còn âm ỉ… Nhìn theo thầy, tôi thầm hỏi: "Thầy ơi, chừng nào còn một học trò chịu khó thì chừng ấy thầy vẫn còn làm thầy, có phải không?". 

Người thầy có tâm với sinh viên

Nhà báo Đỗ Đình Tấn - nguyên Phó Tổng Thư ký Tòa soạn Báo Tuổi Trẻ - nhận xét: Trong 35 năm chụp ảnh và làm báo chuyên nghiệp, Nguyễn Công Thành là một nhà báo cẩn trọng và là người thầy có tâm với sinh viên.

"Về hưu rồi nhưng Công Thành vẫn lang thang dẫn học trò đi chụp ảnh. Bằng kinh nghiệm nhạy bén với nghề nghiệp trong thời làm báo, anh chỉ dạy lại cho sinh viên, để mỗi lần tác nghiệp ở các sự kiện lớn nhỏ, biết mình cần chụp cái gì, chụp ai và chụp như thế nào để có ảnh tốt. Nhà báo như Công Thành rất hiếm" - ông Tấn đúc kết.