Viêm mũi dị ứng dễ làm nản lòng bệnh nhân và bác sĩ

Viêm mũi dị ứng là bệnh thường gặp nhất trong các bệnh lý của đường hô hấp trên, chiếm tỉ lệ 17% - 25% dân số và 2,5% số người đi khám bệnh. Tần suất cao ở những người đi làm, đi học.

Bệnh viêm mũi dị ứng ngày càng tăng ở các nước công nghiệp phát triển do sự ô nhiễm không khí và xuất hiện nhiều kháng nguyên lạ. Những yếu tố thuận lợi khác gây dị ứng là thời gian tiếp xúc với dị nguyên, nhiễm trùng hoặc yếu tố nhân chủng học.

 Cơ chế viêm mũi dị ứng

Khi cơ thể tiếp xúc lần đầu với chất lạ còn gọi là kháng nguyên, nó sẽ tiết ra kháng thể IgE chuyên biệt. Những lần tiếp xúc sau với cùng kháng nguyên này, IgE chuyên biệt sẽ gắn kết với kháng nguyên để tạo ra phức hợp kháng nguyên - kháng thể bám vào bề mặt của dưỡng bào và gây phóng thích các chất trung gian, tạo ra 2 pha phản ứng sớm và muộn.

Khởi đầu là pha phản ứng sớm, xảy ra chỉ vài phút sau khi tiếp xúc kháng nguyên, kéo dài 30 phút đến l giờ. Vai trò chủ yếu là chất Histamin. Giai đoạn này, bệnh nhân có đầy đủ triệu chứng của viêm mũi dị ứng: ngứa mũi, nhảy mũi, chảy mũi, nghẹt mũi và là giai đoạn tác động có hiệu quả của các chất kháng Histamin.

Kế đó là pha phản ứng muộn xảy ra vài giờ, vài ngày tới hàng tuần sau.

Nguyên nhân gây viêm mũi dị ứng

Tùy thuộc vào sự xuất hiện triệu chứng theo mùa, quanh năm hoặc từng đợt.

Viêm mũi dị ứng theo mùa: Nguyên nhân thường gặp là phấn hoa và bụi nấm mốc ngoài trời. Mùa phấn hoa có thể thay đổi tùy theo từng vùng địa lý, thường là vào mùa xuân hoặc mùa thu. Một người dị ứng với loại phấn hoa này cũng có thể dị ứng với nhiều loại phấn hoa khác do phản ứng dị ứng chéo.

Nấm mốc là nguyên nhân gây dị ứng trong điều kiện môi trường ẩm thấp, thường gặp ở Việt Nam.

Viêm mũi dị ứng quanh năm: Thường là do bụi trong nhà, có khi do bụi ngoài trời nếu bụi này hiện diện trong không khí quanh năm.

Bụi nhà: Trong đó chứa những con mạt (Dermatophagoides fannae và Dermatophagoides pteronysnus) sống trong môi trường có nhiệt độ ấm và độ ẩm cao như da người, lông vật nuôi, chăn gối nệm, đồ trang trí nội thất, đồ chơi, thảm trải...

Vật nuôi trong nhà: Những con mạt trú ẩn trong lông chó mèo, ngoài ra chính bản thân những sợi lông thú cũng kích thích dị ứng.

Con gián: Ðược cho là nguyên nhân gây ra hen suyễn và viêm mũi dị ứng quanh năm.

Các loại gặm nhấm (nếu chúng ở trong nhà cũng là nguyên nhân gây dị ứng).

 Viêm mũi dị ứng không thường xuyên: Xảy ra khi tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng như bụi nhà, nấm mốc, phấn hoa. Khi hết tiếp xúc thì không còn triệu chứng dị ứng. Ngoài ra dị ứng không thường xuyên còn có thể xảy ra đối với thức ăn, lúc này ngoài triệu chứng ở mũi, bệnh nhân còn có triệu chứng ngoài da như nổi mề đay, ngứa hoặc có triệu chứng về tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy.

Viêm mũi dị ứng nghề nghiệp: Do tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng tại nơi làm việc: thầy giáo tiếp xúc với bụi phấn, thợ mộc tiếp xúc với bụi gỗ, bác sĩ thú y tiếp xúc với lông thú, phẫu thuật viên tiếp xúc với găng tay nhựa...

Triệu chứng của bệnh viêm mũi dị ứng

. Ngứa mũi (có thể kèm theo ngứa mắt, tai và vòm họng).

. Nhảy mũi (thường thành từng tràng dài liên tục) .

. Chảy mũi (chảy nước mũi trong ra trước hoặc khịt khạc xuống sau họng).

. Nghẹt mũi (đôi khi gây mệt mỏi, nhức đầu, buồn ngủ).

Tuy nhiên vì đó có thể là triệu chứng của một số bệnh lý khác về mũi nên cần tìm hiểu thêm một số yếu tố khác khiến ta nghĩ nhiều đến viêm mũi dị ứng như:

- Yếu tố di truyền: Nếu gia đình có tiền căn dị ứng thì bản thân dễ bị dị ứng hơn.

- Yếu tố cơ địa: Bệnh nhân viêm mũi dị ứng thường có cơ địa nhạy cảm khác như hen suyễn và chàm thể tạng. Khoảng 20% bệnh nhân viêm mũi dị ứng có kèm triệu chứng bệnh suyễn.

Môi trường sống và môi trường làm việc có tiếp xúc thường xuyên với các tác nhân gây dị ứng như bụi nhà, nấm mốc, hóa chất, bụi gỗ, sơn...

 Bệnh nhân có thể có một số triệu chứng biểu hiện của viêm mũi dị ứng như:

. Quầng thâm tím nhạt quanh mắt do ứ máu hồi lưu tĩnh mạch mặt vì tình trạng phù nề nghẹt mũi ở hạ lưu.

. Những nếp nằm ngang của phần thấp sống mũi phía trên chóp mũi do ngứa mũi nên thường xuyên dùng tay đẩy đầu chóp mũi lên trên.

Ở các nước tiên tiến, muốn chẩn đoán chính xác viêm mũi dị ứng, người ta làm thêm các xét nghiệm: Lấy dịch trong mũi đem thử để tìm tế bào ái toan. Thử nghiệm da tìm phản ứng dị ứng bằng cách dán hoặc tiêm trong da bệnh nhân một số kháng nguyên nghi ngờ, nếu nơi chích có quầng đỏ lớn hơn giới hạn bình thường thì đó là dị ứng. Một người có thể phản ứng dương tính với nhiều loại kháng nguyên.

Phòng ngừa và điều trị

Gồm 3 bước chủ yếu: Kiểm soát môi trường - tránh tác nhân gây dị ứng;  điều trị bằng thuốc; miễn dịch trị liệu.

Kiểm soát môi trường là điều không dễ dàng thực hiện, nhất là ở Việt Nam trong điều kiện khí hậu ẩm thấp và môi trường ô nhiễm. Tuy nhiên nếu chú ý để tránh sự tiếp xúc với kháng nguyên thì phản ứng dị ứng mũi xoang cũng ít trầm trọng hơn. Có thể phòng tránh phần nào bằng cách bịt khẩu trang, rửa mũi bằng nước muối sinh lý, tắm sạch bụi trên tóc, trên da sau khi ra ngoài trời. Cách rửa mũi: Rửa bằng dung dịch nước muối sinh lý (2 muỗng cà phê muối trong l lít nước đun sôi để nguội) đựng trong lọ nhựa sạch. Nhỏ nước muối vào trong hốc mũi trong tư thế đầu cúi ra phía trước thấp hơn ngực, sau đó xì mũi sạch, cứ như vậy vài lần cho đến khi thấy dễ chịu trong mũi. Thường xuyên làm vệ sinh nhà cửa, giặt chăn mền, bao gối, màn cửa mỗi tuần và phơi dưới ánh sáng mặt trời. Không nên dùng thảm và nệm ghế bằng vải. Không nên nuôi chó mèo hoặc những vật có lông khác trong nhà. Nếu trẻ bị dị ứng nhiều, hạn chế cho trẻ chơi thú nhồi bông.

Ðối với dị ứng nghề nghiệp, biện pháp tốt nhất là tránh các tác nhân gây ra dị ứng. Nếu không thể đổi nghề được nên dùng khẩu trang, mặt nạ hoặc sử dụng những vật liệu thay thế.

Những chất kích thích gây dị ứng không đặc hiệu như: khói thuốc, khói xe, nước hoa, hương liệu hay những chất nặng mùi khác nên tránh càng nhiều càng tốt vì nó sẽ làm triệu chứng dị ứng trầm trọng thêm.

Ðiều trị bằng thuốc: Hầu hết các trường hợp viêm mũi dị ứng đều đáp ứng với điều trị bằng thuốc. Riêng đối với thuốc chống nghẹt mũi có thể dùng đơn độc hoặc kết hợp với Antihistamines để chống nghẹt mũi. Khi dùng thuốc có thể gây hồi hộp, lo âu, mất ngủ và quánh đàm. Dược chất phenylpropanolamine hiện diện trong rất nhiều thuốc điều trị sổ mũi như Contac, Decolgen... còn có tác dụng gây biếng ăn và hiện nay ở một số nước đã cấm lưu hành trên thị trường vì có nguy cơ gây tai biến mạch máu não.

Thuốc chống nghẹt mũi dạng xịt hoặc nhỏ mũi chỉ nên dùng ngắn hạn, trong vòng 7 ngày, nếu sử dụng nhiều sẽ xảy ra hiện tượng sinh lý phản hồi, nghẹt mũi nặng hơn, phải gia tăng liều thuốc dùng, hậu quả là gây viêm mũi do thuốc và nghiện thuốc nhỏ mũi rất khó điều trị.

Miễn dịch liệu pháp (hay còn gọi là giải mẫn cảm đặc hiệu): Thường được áp dụng tại các nước tiên tiến. Sau khi đã thử test, bệnh nhân được biết chính xác là dị ứng với loại kháng nguyên nào. Bệnh nhân sẽ được tiêm chích chất kháng nguyên gây bệnh với liều tăng dần, mục đích làm cho cơ thể thích ứng dần với chất đó và không dị ứng nữa. Tỉ lệ thành công của phương pháp này là 80% - 90% trên bệnh nhân có xác định kháng nguyên gây dị ứng. Thời gian điều trị kéo dài từ 4-5 năm mới đạt được hiệu quả mong muốn.  Các triệu chứng chỉ bắt đầu cải thiện rõ sau 6 - 12 tháng. Giải mẫn cảm đặc hiệu có hiệu quả đối với các loại bệnh do phấn hoa, bụi nhà và lông chó mèo.    

HOÀNG NHẬT tổng hợp