Sự sụp đổ của Parmalat

“Lên voi xuống chó”

Năm 1961, Calisto Tanzi bỏ trường đại học để tập trung điều hành một cửa hàng bánh kẹo nhỏ của gia đình gần ga xe lửa Parma. Sau một lần ghé thăm một siêu thị ở Thụy Sỹ, Tanzi, lúc này mới 23 tuổi, quyết định con đường khởi nghiệp là bằng những sản phẩm sữa. Tanzi mở một nhà máy chế biến sữa và suốt 40 năm tiếp đó đã biến doanh nghiệp gia đình thành một tập đoàn lớn mạnh. Parmalat vươn ra khắp 31 nước, với đội ngũ nhân viên lên đến 36.000 người. Năm 1990, công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Milan và trở thành tập đoàn lớn thứ tám ở Ý. Doanh thu năm 2002 của Parmalat vào khoảng 7,6 tỉ euro, chừng 0,8% GDP của toàn nước Ý.

Thành công của Parmalat cũng chính là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của tập đoàn này. Sau khi đã thống trị thị trường sản phẩm sữa, Tanzi lần lượt mua lại các công ty của đối thủ cạnh tranh. Khi hết cơ hội phát triển thêm trong ngành chế biến thực phẩm, Tanzi và gia đình ông quyết định bành trướng ra nhiều lĩnh vực khác như du lịch, bóng đá và bắt đầu nếm mùi thất bại. Trong thập niên 1990, Tanzi mua lại kênh truyền hình Odeon TV nhưng thua lỗ liên miên nên cuối cùng phải bán lại, lỗ mất khoảng 30 triệu bảng Anh. Con trai của Tanzi là Stefano, cũng là thành viên Hội đồng Quản trị Parmalat, mua lại Câu lạc bộ Bóng đá Parma FC năm 1991 và thành công trong việc xây dựng nó thành một câu lạc bộ nổi tiếng. Nhưng năm 2002, Parma FC lỗ 77 triệu euro. Con gái của Tanzi, Francesca, từng điều hành Parmatour cho đến khi bị phá sản với khoản nợ trên 300 triệu euro.

Sự sụp đổ của Parmalat diễn ra nhanh chóng. Ngày 14-12-2003, có tin phát hiện một lỗ thủng trong bảng cân đối kế toán của Parmalat, có nghĩa bên nợ và vốn hụt khoảng 4 tỉ euro so với bên có. Tanzi quyết định từ chức chủ tịch và hai tuần sau thì bị bắt giữ. Giá cổ phiếu của Parmalat sụt đến tận đáy, công ty tuyên bố phá sản. Tanzi giờ đây đang ngồi trong nhà tù San Vittorio, bị cáo buộc là tác giả vụ lừa đảo cổ đông lớn nhất trong lịch sử kinh doanh của Ý.

Mớ bòng bong kiểm toán

Theo những thông tin của cơ quan điều tra, Parmalat từng làm đẹp sổ sách cả mười năm nay để che giấu những khoản lỗ hay những khoản thâm lạm tiền công ty. Cựu giám đốc tài chính khai với nhà chức trách Ý, bản thân ông Tanzi bỏ túi khoảng 500 triệu euro tiền của công ty. Dù con số này là đúng, người ta vẫn chưa hiểu hàng tỉ euro còn lại biến đâu mất. Dĩ nhiên, dư luận cũng đặt câu hỏi công ty kiểm toán cho Parmalat làm ăn như thế nào mà không phát hiện được những gian dối trong sổ sách kế toán. Grant Thormton là công ty kiểm toán cho Parmalat trong một thời gian dài (bây giờ vẫn còn kiểm toán cho Bonlat, một công ty con của Parmalat) còn Deloitte & Touche lo chuyện kiểm toán từ năm 1999 đến nay. Cả hai hãng này đều tuyên bố họ tuân thủ tiêu chuẩn kế toán của Ý và đang hợp tác với cơ quan điều tra vì bản thân họ cũng bị lừa. Chẳng hạn, Grant Thornton nói bức thư giả mạo từ Bank of America xác nhận Parmalat có 4 tỉ euro trong tài khoản của Bonlat trông giống thật đến nỗi họ không chút ngần ngại đưa khoản tiền này vào mục có của công ty.

Cơ quan điều tra cho biết hằng năm Parmalat giả mạo hồ sơ khoảng bốn lần, cho thấy những khoản tiền lớn trong tài khoản của Bonlat, để đưa vào cân đối cho cả tập đoàn. Grant Thornton, chịu trách nhiệm kiểm toán những khoản này, nói họ bị lừa tinh vi quá nhưng dư luận Ý cho rằng hoặc nhân viên hãng này bị Parmalat mua chuộc hoặc quá yếu kém về nghiệp vụ mới không phát hiện những gian dối này. Chẳng hạn Grant Thormton chỉ dựa vào thông tin của Bonlat mà không chịu kiểm tra lại với các ngân hàng mà Bonlat nói có tiền gửi.

Cổ đông chịu thiệt

Hiện nay ngoài Tanzi, khoảng 20 người gồm nhân viên của Parmalat và những người liên quan khác đang bị điều tra còn Parmalat đang tạm thời giao cho Enrico Bondi, một chuyên gia nổi tiếng về cứu nguy các công ty phá sản, điều hành. Nhiệm vụ hiện nay của  Bondi là xác định cho được đâu là tài sản thật, đâu là tài sản ảo của Parmalat. Từ đó mới xác định được khoản tiền thất thoát là bao nhiêu 10 tỉ euro hay 12 tỉ euro. Cổ đông của Parmalat xem như mất trắng; còn người mua trái phiếu của tập đoàn này cũng không hy vọng thu về được bao nhiêu khoản tiền đã bỏ ra. Có thể Bondi sẽ chia nhỏ Parmalat, bán hết mọi chi nhánh, mọi công ty con để chỉ giữ lại hoạt động chính là sản phẩm sữa như ngày xưa.

Riêng cuộc điều tra về hành vi gian lận của những người cầm chịch Parmalat trong những năm qua sẽ còn kéo dài vì giải quyết mớ bùng nhùng, dắt dây thông qua hàng trăm công ty con không phải dễ. Bề ngoài, giới điều tra cho rằng Parmalat đã sử dụng tiền doanh thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh đưa cho một công ty con chuyên lo đầu tư tài chính như kiểu đánh bạc. Tanzi lấy tiền của Parmalat chuyển vào bù đắp cho những khoản lỗ của Parmatour... Sau những thua lỗ ban đầu, thay vì thật thà khai báo, Parmalat lại chuyển thêm tiền vào những hoạt động đầu cơ tài chính những mong gỡ lại các khoản đã trót thua. Để làm yên lòng giới cổ đông, Parmalat dùng chiêu thức giả mạo như vụ bán hàng trăm triệu euro sữa bột sang Cuba, như vụ dựng lên công ty ma ở Cayman Islands có trong tài khoản 4 tỉ euro. Kết quả sau cùng là sự sa chân của một tập đoàn - như nhiều vụ bê bối khác từng xảy ra ở Mỹ và châu Âu trong hai năm qua.