Chính sách tiền tệ lúng túng

Trong những năm 1980, lạm phát ở VN phi mã tới 600% - 700%, còn hiện nay trên 12%. Tính chất lạm phát của hai thời kỳ này khác nhau ở vai trò của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).

Quá nuông chiều các doanh nghiệp Nhà nước

Ở các nước, NHNN có tính chất là ngân hàng quốc gia chứ không phải NHNN như ở ta đang hiểu: Hễ khi Nhà nước cần tiền là bảo ngân hàng bỏ tiền ra (in tiền, ghi sổ...) để tiêu xài gây ra lạm phát. Đây là việc sử dụng Ngân hàng Trung ương vào mục đích phục vụ nhu cầu ngân sách. Cùng một lượng hàng, khi đưa ra một lượng tiền thêm 5-10 lần thì lạm phát cũng sẽ tăng tương đương 5-10 lần. Từ đầu năm 1990, đã có sự thay đổi. NHNN không còn nhiệm vụ cung cấp tiền cho ngân sách nữa mà có vai trò tương đối khách quan hơn để điều tiết các vấn đề về tiền tệ.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc thực hiện chưa được tới nơi tới chốn: Không có NHNN thì lại sử dụng các ngân hàng thương mại quốc doanh. Khi cần tiền, Chính phủ chỉ đạo các ngân hàng quốc doanh phải cho doanh nghiệp X, Y, Z nào đó của Nhà nước vay và Nhà nước bảo lãnh. Hệ quả là doanh nghiệp Nhà nước được vay dễ dàng, làm ăn không hiệu quả cũng được vay. Cuối năm lỗ 5.000 - 7.000 tỉ đồng, lại được “khoanh nợ”, “dãn nợ”, sau đó thậm chí là xóa nợ. Từ đó, doanh nghiệp được dùng vốn vay thoải mái mà không có trách nhiệm hoàn trả. Lạm phát bắt đầu từ đó.

NHNN không có quyền lực

Một trong những nguyên nhân gây ra lạm phát từ năm 2007 đến nay đã được thừa nhận là có sự yếu kém của NHNN trong điều hành chính sách tiền tệ. Cụ thể, việc quản lý tiền tệ qua các ngân hàng thương mại cổ phần, việc “bơm” tiền ra, “hút” tiền về thời gian vừa qua cho thấy điều đó. Trước khi “bơm” tiền, NHNN phải hỏi Bộ Tài chính, rồi bộ lại trình Chính phủ... Chạy lên chạy xuống mấy lần rồi NHNN mới có quyết định “bơm” tiền ra.

Như vậy, NHNN không được độc lập mà vẫn phải phụ thuộc vào cơ quan hành chính mà những cơ quan này chưa chắc đã hiểu vấn đề bằng chính NHNN. NHNN và Bộ Tài chính phải đi song song chứ không phải Bộ Tài chính “cưỡi cổ” NHNN. Nguy hiểm nhất, những quyết định lớn không dựa trên những phân tích kinh tế - tài chính thực sự khoa học và không có dự báo để chủ động ra quyết định mà có khi ra quyết định bởi ảnh hưởng của những nhóm lợi ích. Tóm lại, NHNN không đủ quyền lực để thực hiện chức năng, trách nhiệm của mình.

Thiếu công cụ đo lượng tiền trong nước

Rất nhiều quốc gia trên thế giới “khám bệnh, bắt mạch” nền kinh tế hằng ngày. Chúng ta phải có công cụ để đo lượng tiền trong nước, mức nào là vừa đủ. Những công cụ dự báo này VN còn rất yếu dẫn đến “bắt bệnh” không chính xác. Nền kinh tế của ta như một cơ thể đang thừa đường, mỡ thì lại vẫn bắt ăn thịt mỡ, uống nước đường. Thật sự đây là điều đáng lo ngại, có thể sẽ là trận cuồng phong tài chính lớn nhất trong lịch sử.

Tình trạng bội chi mấy năm qua quá cao, trong đó có phần do lãng phí. Quốc hội cũng đã giám sát, được nghe báo cáo nhiều về lãng phí trong xây dựng cơ bản, có nơi lãng phí 20%, có nơi 30%... mà toàn những công trình trọng điểm, đầu tư hàng ngàn tỉ đồng. Tỉ lệ % lãng phí này được tính vào lạm phát. Khi chi tiêu của Nhà nước quá lớn, bơm tiền vào nền kinh tế quá nhiều thì bắt buộc phải có biện pháp rút bớt. VN đã có Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí nhưng việc thực hiện chưa có hiệu quả. Điều quan trọng hiện nay, để cắt giảm chi tiêu Nhà nước, cần thiết phải rà soát lại các dự án để đánh giá lại hiệu quả đầu tư. Những dự án nào không thực sự cần thiết, hiệu quả thấp thì phải đình lại.