Đại ngàn vắng voi

Đắk Lắk là nơi còn lại của Tây Nguyên có đàn voi rừng và voi nhà sinh sống nhiều nhất nước ta với số lượng khoảng trên dưới 150 con. Thế nhưng đàn voi rừng và voi nhà Đắk Lắk đang ngày càng giảm sút số lượng. Nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời, vùng đại ngàn Tây Nguyên sẽ vắng voi trong một ngày không xa.

Chết dần chết mòn

Mới đây, ngày 26-4, thêm một con voi nhà của Công ty Cao su Đắk Lắk đã chết tại Khu Du lịch sinh thái Buôn Đôn, xã Krông Na, huyện Buôn Đôn. Đây là con voi thứ tư ở Đắk Lắk chết kể từ đầu năm 2010 đến nay, trong đó có 2 con voi rừng đã bị sát hại để lấy ngà và lông đuôi làm đồ trang sức.

Theo Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đắk Lắk, vào năm 1980, đàn voi nhà của tỉnh có 502 con, năm 1990 còn 298 con và đến năm 2000 chỉ còn 96 con. Trong cuộc khảo sát mới đây của nhóm tư vấn Khoa Nông - Lâm nghiệp Trường Đại học Tây Nguyên, năm 2009, Đắk Lắk còn 61 con voi nhà tập trung chủ yếu ở các huyện Lắk, Ea Súp và Buôn Đôn.

Trong đó, có 3 con voi con dưới 15 tuổi, 43 con đang ở tuổi 15 - 45 và 14 “cụ” voi già yếu sắp lìa đời. Vậy mà theo số liệu mới nhất, đàn voi nhà ở Đắk Lắk chỉ còn 58 con vì đã có 3 con tiếp tục về “bến nước ông bà”. “Không chặn được đà suy giảm này, trong vòng 20 - 25 năm nữa, Đắk Lắk có nguy cơ sạch bóng voi nhà” – một già làng ở Buôn Đôn lo lắng. Đàn voi nhà Đắk Lắk ngày càng thưa thớt là do các ông chủ  bắt voi làm việc quá sức, trong khi chế độ ăn quá thiếu thốn, khả năng sinh sản hạn chế, nạn săn bắt trộm voi nhà gia tăng...

Chú voi Pă Pích, 33 tuổi, đã có bầu 21 tháng ở Trung tâm Nghỉ dưỡng Sinh thái và SPa Bản Đôn. Ảnh: LỮ HỒ

Không có voi rừng thì không thể có voi nhà, vậy nhưng Đắk Lắk cũng chỉ còn khoảng 80 - 110 con voi rừng. Thế mà, theo kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu Trường Đại học Tây Nguyên, trong 310.000 ha rừng tại khu vực có phân bố voi rừng của Đắk Lắk ở 3 huyện Buôn Đôn, Ea Súp và Ea H’Leo, chỉ có khoảng 160.000 ha được xem là an toàn cho voi (rừng đặc dụng và phòng hộ).

Tuy nhiên, tình trạng phá rừng ở đây xảy ra liên tục đang làm diện tích đó ngày càng bị thu hẹp, khu vực sinh sống và tuyến di chuyển của voi bị thay đổi. Có những nơi như Ia Lơi, Ya Lốp, Ea R’Vê ở huyện Ea Súp, voi phải di chuyển qua vùng canh tác của con người, phải “sống chung” và gây mâu thuẫn, xung đột gay gắt với con người.

Như thế, số phận của voi rừng cũng chẳng may mắn gì hơn voi nhà. Ông Hà Công Bình, Chi Cục trưởng Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk, ngậm ngùi: “Sự sụt giảm số lượng đàn voi rừng là do sự xâm chiếm của nhiều đoàn người di cư, sự hiện diện của máy móc trong rừng gây ra tiếng ồn cũng làm đàn voi vốn già yếu càng bị hao mòn dần theo thời gian”.

Bảo vệ voi: Đủng đỉnh, bất cập

Sau khi có công văn chỉ đạo “bảo vệ voi khẩn cấp” của Thủ tướng Chính phủ vào năm 2006, đến năm 2007, UBND tỉnh Đắk Lắk mới giao cho Sở Thương mại - Du lịch tỉnh lập dự án bảo tồn đàn voi nhà. Điều tréo ngoe ở đây là sở này không hề có chuyên môn gì về bảo tồn voi! Do vậy, sau khi dự án được phê duyệt, năm 2008, UBND tỉnh Đắk Lắk phải giao cho Chi cục Kiểm lâm làm lại từ đầu. Thế nhưng mãi đến nay, dự án này cũng chỉ dừng lại ở việc... khảo sát, hội thảo và thu thập ý kiến!

Ngày 15-12-2009, Sở NN-PTNT tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức một hội thảo về bảo vệ voi với đề xuất thành lập trung tâm bảo tồn voi, xây dựng bệnh viện dành cho voi, có chính sách hỗ trợ người nuôi, giúp voi sinh sản, giảm thiểu xung đột người - voi... Điều đáng âu lo là dự án có vốn đầu tư 58 tỉ đồng này vẫn giậm chân tại chỗ, trong khi đàn voi rừng liên tiếp bị sát hại, còn voi nhà dường như bị bỏ mặc.

Cũng tại cuộc hội thảo này, nhóm tư vấn Trường Đại học Tây Nguyên lại đề xuất xây dựng Trung tâm Bảo tồn voi Đắk Lắk với diện tích 200 ha tại Vườn Quốc gia Yok Đôn. Tuy nhiên, nhiều ý kiến băn khoăn rằng liệu cuộc sống của voi ở đây sẽ ra sao khi 2 dự án Quốc lộ 14C và Nhà máy Thủy điện Sê-rê-pốk 4A đi vào hoạt động.

Theo thiết kế, tuyến đường tránh của Quốc lộ 14C đi qua vùng lõi Vườn Quốc gia Yok Đôn có chiều dài 56 km, từ Km 265 tại tiểu khu 253 - 408, do tránh đèo 502 nên chủ đầu tư là Ban Quản lý dự án đường bộ V - Cục Đường bộ VN phải làm tuyến đường bê tông cấp 4 dài khoảng 13 km cắt ngang vùng lõi Vườn Quốc gia làm ảnh hưởng đến môi trường sống của voi và bò tót.

Trong khi đó, việc xây dựng Nhà máy Thủy điện Sê-rê-pốk 4A có nguy cơ làm cả một đoạn sông Sê-rê-pốk dài khoảng 20 km cạn nước vào mùa khô, có thể  lội bộ qua một cách dễ dàng. Điều đó càng tạo điều kiện thuận lợi cho lâm tặc qua sông phá rừng và săn bắt thú rừng vì đoạn sông này chủ yếu nằm trong lãnh thổ của Vườn Quốc gia Yok Đôn.

Tạo điều kiện cho voi “yêu nhau”

Hiện nay, voi nhà Đắk Lắk không chỉ ít về số lượng mà còn kém về chất lượng vì khoảng 30% đã trở thành “voi cụ” nên khả năng “yêu nhau” để sinh sản không cao. Trong suốt 30 năm qua, chỉ có 7/37 con voi cái đã và đang sinh sản, trong đó có một con của Công ty Cao su Đắk Lắk đang mang thai được 21 tháng và chuẩn bị sinh (theo các nài voi ở Buôn Đôn, voi thường mang thai 24 tháng mới sinh).

Như vậy, khả năng sinh sản của voi nhà ở Đắk Lắk tuy có nhưng tỉ lệ rất thấp - 0,6%/năm/tổng số voi cái có khả năng sinh sản. Tuy nhiên, thời gian qua, ở Đắk Lắk lại thiếu môi trường để voi gặp gỡ và giao phối vì chủ voi quản lý voi độc lập, ít thả cùng nhau, tập trung phục vụ du lịch và điều quan trọng là cơ chế phân chia lợi ích giữa chủ voi cái và đực. Chủ voi đực thường không được hưởng lợi trong việc sinh sản, đôi khi phải chịu vạ lây khi voi đực giao phối làm voi cái bị thương, nên họ ngại thả voi của mình “yêu nhau” cùng voi cái của chủ khác.

Một con voi rừng bị sát hại vào dịp Tết Canh Dần vừa qua

Theo ông Nguyễn Kim Anh, Chủ tịch UBND xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, lâu nay voi nhà sinh sản ít là do vào mùa động dục chúng rất hung dữ và có thể tấn công cả nài voi. Vì thế, người ta phải xích chúng vào gốc cây lớn, bỏ đói nhiều ngày làm cho chúng kiệt sức để “diệt dục”, kìm hãm tính hung dữ. “Nếu mùa động dục, tất cả voi nhà đều được thả vào rừng để chúng được tự do gặp nhau, tha hồ giao phối thì khả năng có thai của những con voi cái còn trong độ tuổi sinh đẻ là rất cao.

Vì thế, trước mắt, tỉnh cần giao cho một ngành chức năng, vận động và có chính sách hỗ trợ các hộ dân, các doanh nghiệp có voi, đến mùa động dục - từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau - thì đưa chúng vào Vườn Quốc gia Yok Đôn thả cho chúng được sống tự do” - ông Kim Anh đề xuất.

Voi cũng có cuộc sống như con người, do vậy phải có môi trường thích hợp để chúng gặp gỡ và giao phối một cách kín đáo. Môi trường đó không gì tốt hơn là môi trường rừng tự nhiên. Hãy trả voi về môi trường rừng tự nhiên để chúng “yêu nhau”. Đó là cách tốt nhất để duy trì nòi giống voi Tây Nguyên.