Khoảng trống quyền lợi

Thực trạng sử dụng lao động trẻ em trên toàn cầu là một trong những vấn đề được Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đặc biệt quan tâm. Theo Giám đốc Chương trình Quốc tế về loại bỏ lao động trẻ em của ILO, bà Constance Thomas, tiến trình thực hiện mục tiêu giảm lao động trẻ em đang chậm lại tại nhiều quốc gia đang phát triển. Tại VN, từ nhiều năm qua, các cơ quan có trách nhiệm cũng hết sức chú trọng đến vấn đề lao động chưa thành niên.

Pháp luật và tình người

Tuy nhiên, thực trạng lao động trẻ em của VN vẫn chưa cải thiện nhiều. Theo Cục Bảo vệ chăm sóc trẻ em, Bộ LĐ-TB-XH, hiện cả nước có khoảng 27.000 trẻ em (chiếm 6%-7% tổng số trẻ em) phải lao động trong điều kiện kém, không được bảo đảm các quyền tối thiểu.

Phần lớn các em phải làm việc kéo dài, tiền công thấp, nguy cơ bị ngược đãi, xâm hại và lạm dụng cao.  Theo kết quả điều tra 300 trẻ em lao động ở tại 8 tỉnh, TP về thời giờ lao động do Trung tâm Nghiên cứu lao động nữ và giới (Viện Khoa học lao động và xã hội) công bố mới đây, thời gian làm việc bình quân/ngày của trẻ em khoảng 5 - 6 giờ, trong đó trẻ em làm việc trong một số ngành như dệt-may, da-giày hay chế biến thực phẩm có thời gian làm việc tới 8-9 giờ/ngày, thậm chí 12 giờ/ngày nếu vào vụ sản xuất, lễ, tết... Thu nhập bình quân/tháng của trẻ em chỉ khoảng 509.900 đồng/tháng, thấp hơn đáng kể so với lương tối thiểu hiện hành.

Một thiếu niên đang làm việc tại một cơ sở may gia công ở quận 8 - TPHCM. Ảnh: THANH NGA

Theo quy định của pháp luật lao động, lao động vị thành niên là lao động dưới 18 tuổi. Tuổi có thể tham gia lao động là từ 15 tuổi trở lên, trừ một số ngành nghề Bộ LĐ-TB-XH quy định.

Các ngành nghề được sử dụng trẻ em từ 12 tuổi trở lên bao gồm: các nghề truyền thống (chấm men gốm, vẽ sơn mài...); các nghề thủ công mỹ nghệ, thêu ren, vận động viên năng khiếu... Riêng lĩnh vực biểu diễn (múa, hát, xiếc, sân khấu...) thì được phép sử dụng trẻ 8 tuổi trở lên.

Ngoài ra, sử dụng lao động vị thành niên dưới 15 tuổi phải có sự đồng ý và theo dõi của cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp, các em phải được bảo đảm thời gian học văn hóa cũng như các điều kiện về sức khỏe. Lao động vị thành niên làm việc không quá 7 giờ/ngày hoặc 42 giờ/tuần, đối với lao động vị thành niên dưới 15 tuổi, thời gian này là 4 giờ/ngày và 24 giờ/tuần.

“Khi sử dụng lao động vị thành niên, nhất thiết người sử dụng lao động phải bảo đảm cho các em về mặt sức khỏe, điều kiện ăn học, bảo đảm các quyền lợi trong lao động... Đó không chỉ là luật mà còn là tình người. Đó cũng là những gì mà người làm công tác bảo vệ trẻ em như chúng tôi muốn hướng đến”. Bà Phan Thanh Minh, Trưởng Phòng Bảo vệ và Chăm sóc trẻ em, Sở LĐ-TB-XH TPHCM, nói.

Hợp đồng ư? Thỏa thuận miệng thôi!

Những lao động trẻ em mà chúng tôi tiếp xúc hầu hết chỉ gắn với chủ bằng thỏa thuận miệng. Tại các quận 8, Tân Bình, Tân Phú..., có rất nhiều cơ sở gia công hàng may mặc nhưng chủ yếu là hình thức kinh doanh nhỏ lẻ, hộ gia đình, đơn hàng thất thường, lúc có lúc không. Trẻ em làm trong các cơ sở này cũng chỉ là làm công ngắn hạn, hết đơn hàng lại sa thải, có đơn hàng mới thì nhận tiếp lứa mới.

Công việc không ổn định, xa nhà, nhiều em nhỏ đã phải lang thang khắp nơi với những công việc không tên. Lằn ranh giữa cuộc sống lương thiện và những tệ nạn càng mong manh hơn. Ngoài quy định về ký kết hợp đồng, những quy định khác về lao động vị thành niên cũng bị các chủ cơ sở này bỏ qua.

Theo bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Phó Giám đốc Sở LĐ-TB-XH TPHCM, hầu hết cơ sở sản xuất, kinh doanh có sử dụng lao động trẻ em đều ở quy mô kinh tế gia đình nhỏ lẻ, do đó công tác quản lý gặp khá nhiều khó khăn. Qua kiểm tra cho thấy hầu hết lao động trẻ em khi bị bóc lột, ép làm việc quá sức, bị ngược đãi... đều không dám phản ứng.

Một phần do các em không nhận thức được quyền lợi của mình. Mặt khác, các em ít khi có cha mẹ hay người giám hộ bên cạnh, không đủ sức đối phó với chủ. Bên cạnh đó, các hình thức chế tài đối với người sử dụng lao động vi phạm còn chưa đủ sức răn đe.

Kỳ tới: Nâng nhận thức, xử lý nghiêm