Trí thức kiều bào một lòng vì Tổ quốc

Họ luôn sẵn sàng góp sức cho quê hương.

DẤU ẤN TRẦN THANH VÂN VÀ ICISE

Tôi gặp GS Trần Thanh Vân, Chủ tịch Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam (Rencontres du Vietnam), từ hơn 16 năm trước, lúc đó ông liên tục từ Pháp về TP HCM cùng vợ - GS Lê Kim Ngọc (Chủ tịch Hội Bảo trợ Trẻ em Việt Nam tại Pháp), mang theo ý tưởng sáng lập Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE). Ông chọn Quy Nhơn (Bình Định, nay là Gia Lai) làm điểm dừng chân. Bằng vô vàn nỗ lực cùng sự hỗ trợ hết mình của lãnh đạo tỉnh nhà, vào năm 2013, ICISE mọc lên tại đây, trở thành một "trung tâm khoa học" đúng nghĩa.

Mười năm trước đó (1993), chính GS Trần Thanh Vân là người sáng lập Chương trình Gặp gỡ Việt Nam. Vai trò của hội khoa học này là kết nối hợp tác, hỗ trợ để đóng góp cho sự phát triển khoa học và giáo dục bậc cao của Việt Nam. Nhờ uy tín học thuật gia tăng không ngừng, đến năm 2012, Gặp gỡ Việt Nam trở thành đối tác chính thức của UNESCO. Mùa hè năm 2013, vào dịp khánh thành ICISE ở Quy Nhơn, Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 9 đã được tổ chức ngay tại đây bằng một hội nghị khoa học vật lý tầm cỡ hàng đầu thế giới. Lần đầu tiên thành phố biển này chào đón 5 nhà khoa học từng đoạt giải Nobel, cùng hàng trăm nhà khoa học vật lý danh tiếng khác đến từ nhiều quốc gia. Thành quả ấy có sự góp công lớn nhất của GS Trần Thanh Vân.

Tháng 7-2015, UBND tỉnh Bình Định và Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam khởi công tổ hợp không gian khoa học gần ICISE. Tháng 8-2018, tiếp tục động thổ khách sạn "Vì Khoa học" trong khuôn viên dự án ICISE. GS Trần Thanh Vân cho biết: "Tính đến nay, ICISE đã tổ chức hơn 200 hội nghị khoa học quốc tế, thu hút gần 16.500 nhà khoa học từ 60 quốc gia, trong đó có nhiều nhân tài đoạt giải Nobel, Huy chương Fields, Dirac... ICISE góp phần đưa khoa học gần hơn với công chúng. Mô hình của ICISE là sự giao thoa giữa học thuật, sáng tạo và tầm nhìn chính sách. Tại đây, các nhà khoa học trẻ Việt Nam có thể "khởi nghiệp khoa học" trong môi trường tự do, theo chuẩn quốc tế".

Năm nay đã bước sang tuổi 92, GS Trần Thanh Vân vẫn bền bỉ dành hết tâm - trí - lực cho Việt Nam. Trong email mới nhất gửi cho tôi, ông cho biết hè này sẽ "về ICISE trong vài tháng". Tại đây, đề án "Xây dựng Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ Vũ trụ" (giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045) đang chờ ông và các cộng sự.

Bước chân của nhà khoa học này dường như không bao giờ mỏi, nhất là khi trở về quê hương để cống hiến, sẻ chia. Trong ông luôn đau đáu một ước mơ, rằng "một ngày nào đó Quy Nhơn sẽ trở thành một thành phố tinh hoa về khoa học và công nghệ, tựa như TP Princeton của Mỹ"!

"CHÚNG TA THUỘC VỀ QUÊ HƯƠNG"

Vợ chồng GS Trần Thanh Vân - GS Lê Kim Ngọc là 2 trong số hàng trăm nghìn trí thức Việt Nam và gốc Việt Nam ở nước ngoài đang hằng ngày từng giờ góp sức cho quê hương. Theo Ủy ban Nhà nước về Người Việt Nam ở nước ngoài (NVNONN) - Bộ Ngoại giao, hiện có khoảng 6,5 triệu người Việt Nam đang sinh sống tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó chuyên gia, trí thức chiếm 10%-15% (hơn 650.000 người); có 10 mạng lưới đổi mới sáng tạo tại các nước với 2.000 chuyên gia, trên 30 hội chuyên gia, trí thức NVNONN. Kinh tế - đầu tư là lĩnh vực có sự đóng góp nổi bật của kiều bào. Năm 2025, kiều hối gửi về nước đạt hơn 16 tỉ USD; về đầu tư, đã có 457 dự án của kiều bào triển khai tại Việt Nam, đăng ký vốn hơn 1,7 tỉ USD.

Mảng đóng góp nổi bật kế đến là khoa học - công nghệ - giáo dục. Hằng năm, có khoảng 300-400 lượt kiều bào về nước tham gia hỗ trợ giảng dạy, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực, trong đó có các ngành công nghệ mũi nhọn, chiến lược. Với Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (được Bộ Chính trị ban hành vào tháng 12-2024), trong đó có chủ trương tăng cường thu hút, trọng dụng các chuyên gia, nhà khoa học là NVNONN về nước làm việc, theo ông Nguyễn Trung Kiên, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về NVNONN: "Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển kinh tế, khoa học - công nghệ khi cộng đồng trí thức Việt Nam ở nước ngoài ngày càng đông đảo, trình độ cao và sẵn sàng góp sức cho quê hương".

Riêng với TP HCM, luật sư Lâm Quang Quý, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ kiều bào trực thuộc Hội Liên lạc với NVNONN TP HCM, đánh giá: "Những năm gần đây, đội ngũ trí thức kiều bào ngày càng mong muốn và sẵn sàng quay về cống hiến. Tinh thần hướng về Tổ quốc không chỉ dừng lại ở nhận thức mà đã được chuyển hóa thành nhiều hành động cụ thể. Nhiều chuyên gia, trí thức kiều bào đã chủ động tham gia tư vấn chính sách, chuyển giao công nghệ, đầu tư khởi nghiệp, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho thành phố. Có thể kể đến GS Nguyễn Đức Khương, Chủ tịch Tổ chức Khoa học và chuyên gia Việt Nam toàn cầu. Ông có nhiều đóng góp nổi bật cho TP HCM trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng (tư vấn chiến lược phát triển thị trường vốn, góp ý chính sách tài chính, tích cực hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, kết nối mạng lưới chuyên gia quốc tế với Việt Nam). Hay là trường hợp TS Trần Văn Bình - chuyên gia về năng lượng tái tạo, thành viên Hội đồng Năng lượng tái tạo thế giới. TS Bình đã tham gia tư vấn và quy hoạch nhiều dự án điện gió, thúc đẩy mạnh mẽ phát triển điện gió tại nhiều địa phương Việt Nam".

Vượt lên trên những vấn đề của quá khứ, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài nói chung và đội ngũ trí thức kiều bào nói riêng, với niềm tự hào dân tộc và sự gắn kết với cội nguồn, với thái độ cởi mở, thấu hiểu và tôn trọng những khác biệt, đang cùng đồng bào trong nước chung tay xây dựng quê hương Việt Nam hòa bình, thịnh vượng. Với họ, Tổ quốc là điểm tựa, là tình yêu. Ông Nguyễn Trung Kiên kể thêm: Chị Amanda Nguyễn, người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ (tháng 4-2025), tại cuộc gặp của Tổng Bí thư Tô Lâm với Đoàn kiều bào tiêu biểu về dự Xuân Quê hương 2026 (tháng 2-2026), đã phát biểu rất xúc động, rằng: "Chúng ta dù ở bất cứ đâu trên hành tinh này, thì cội nguồn của chúng ta vẫn xuất phát từ đây - từ Việt Nam… Chúng ta thuộc về quê hương; quê hương là nơi có tình yêu, và tình yêu thì vượt qua mọi biên giới - kể cả không gian vũ trụ. Tôi yêu Việt Nam!".

THÁO GỠ RÀO CẢN

Dù vậy, vẫn còn những rào cản trong việc thu hút nguồn lực từ NVNONN. Theo luật sư Lâm Quang Quý, những điểm nghẽn về thủ tục hành chính, môi trường làm việc, cơ chế đãi ngộ… cần được khơi thông để tạo điều kiện thuận lợi hơn, qua đó thu hút và phát huy hiệu quả nguồn lực trí thức kiều bào.

Từ Đức về nước, từng nắm giữ vị trí rất quan trọng tại Bosch Việt Nam, VinFast…, ông Võ Quang Huệ - Chủ tịch Công ty Foundry AI Vietnam, Chủ tịch danh dự Hội Ô tô và Thiết bị động lực TP HCM - cho rằng: "Thách thức lớn nhất nằm ở nhận thức và năng lực của đội ngũ trong bộ máy công quyền - yếu tố quyết định tốc độ và hiệu quả triển khai chính sách. Vì vậy, tôi kỳ vọng Chính phủ tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế, đồng thời nâng cao chất lượng nhân lực khu vực công theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và đổi mới. Song song đó là tạo môi trường khuyến khích sáng tạo, cho phép thử nghiệm và chấp nhận khác biệt. Bên cạnh đó, cần có cơ chế đủ hiệu quả để thu hút và phát huy nguồn lực trí thức, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài một cách thực chất".

"Đối với TP HCM, đã đến lúc mạnh dạn hơn trong việc mời gọi và trao cơ hội cho những người gốc Việt tài năng trên khắp thế giới trực tiếp tham gia quản lý các đề án trọng điểm hoặc đóng vai trò tư vấn, tham mưu cho các sở, ban, ngành" - doanh nhân Võ Quang Huệ đề xuất.

Để phát huy hơn nữa nguồn lực kiều bào, Ủy ban Nhà nước về NVNONN đề xuất 4 nhóm giải pháp, trong đó có kiến nghị các cấp thẩm quyền tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế, chính sách và khâu thực thi, đặc biệt là việc hiện thực hóa hệ thống pháp luật vào cuộc sống nhằm tạo môi trường thuận lợi để các chuyên gia, nhà khoa học về nước yên tâm cống hiến.