Mới đây Trung Quốc (TQ) xuất bản cuốn sách có tên Rạng đông (Thử Quang Tập) – ấn phẩm đầu tiên in bằng tiếng TQ của Dương Chấn Ninh, dịch từ tiếng Anh. Đây là một tập hợp các bài viết liên quan của tác giả, đề cập tới các quan điểm độc đáo về khoa học kỹ thuật, xã hội nhân văn và tình cảm cá nhân của ông. Nhân việc xuất bản sách này, giới truyền thông TQ đã nhiều lần phỏng vấn Dương Chấn Ninh, tập trung vào mấy vấn đề riêng tư của ông được công chúng quan tâm nhất.

Tại sao lại về Trung Quốc?

Vào quốc tịch Mỹ là sự kiện quan trọng làm thay đổi cuộc đời Dương Chấn Ninh. Năm 1948, Dương Chấn Ninh nhận học vị tiến sĩ tại Mỹ, sau đó ở lại nghiên cứu khoa học. Hồi ấy ông đang dùng hộ chiếu Trung Hoa Dân Quốc (tức Đài Loan). Năm 1953, chiến tranh Triều Tiên nổ ra, Tổng thống Mỹ Truman cấm người TQ có học vị tiến sĩ ở Mỹ được về TQ. Sau khi được phép định cư ở Mỹ, ông vẫn chưa muốn đổi quốc tịch vì sợ cha mẹ (đang ở TQ) phản đối. Dùng hộ chiếu Đài Loan, ông đã gặp nhiều khó khăn trong việc đi lại ở Mỹ, mà ông lại cần thường xuyên đi khắp nơi. Năm 1964, tức 7 năm sau khi nhận giải Nobel, ông mới xin vào quốc tịch Mỹ nhưng mấy năm đầu vẫn giấu cha mẹ việc đó.

Tuy đổi quốc tịch nhưng Dương Chấn Ninh lúc nào cũng muốn được về thăm tổ quốc, dù rằng các năm 1957, 1960 và 1964 ông đã gặp cha mẹ, anh chị em mình tại Geneva và Hồng Kông. Nhiều bạn bè can ngăn: Nếu về nước thì ông sẽ bị chính quyền TQ giữ lại. Nhưng ông vẫn quyết tâm bởi vì “Trong huyết quản của tôi có dòng máu TQ”- Dương Chấn Ninh bộc bạch. Đầu thập niên 70, quan hệ TQ-Mỹ bắt đầu tan băng, ông viết thư trình bày nguyện vọng này với cha mẹ. Họ làm bản tường trình gửi chính quyền. Chính phủ TQ trả lời: Hoan nghênh Dương Chấn Ninh về nước.

Năm 1971, Dương Chấn Ninh trở thành nhà khoa học gốc Hoa nổi tiếng đầu tiên về thăm TQ. Tại Bắc Kinh, ông được Chủ tịch Mao Trạch Đông và Thủ tướng Chu Ân Lai tiếp chuyện thân mật. Đặc biệt, ông gặp lại bạn học cũ là Đặng Gia Tiên, người chỉ đạo công trình làm bom nguyên tử của TQ; qua đó ông được biết công trình này hoàn toàn do người TQ tự thực hiện không có sự tham gia của người nước ngoài. Sự việc đó làm Dương Chấn Ninh ngay lúc ấy đã khóc vì hãnh diện cho dân tộc và cho bạn mình.

“Xa rời đạo lý thánh hiền”

Trong số các quan điểm của Dương Chấn Ninh, người TQ rất quan tâm tới việc ông từng công kích sách Kinh Dịch. Tháng 9-2004, tại “Diễn đàn đỉnh cao văn hóa 2004”, Dương Chấn Ninh đọc tham luận “Ảnh hưởng của Kinh Dịch đối với văn hóa TQ”. Trong đó ông nhận xét: “Kinh Dịch đã có ảnh hưởng tới phương thức tư duy của người TQ, và đó là một trong các nguyên nhân làm cho khoa học cận đại không nảy mầm được trên đất TQ”. Bài nói này đã gây ra phản ứng mạnh mẽ trong thế giới người Hoa, nhất là các nhà dịch học. Một số người cho rằng Dương Chấn Ninh “nổ súng” vào Kinh Dịch tức là đã trở thành kẻ “ly kinh phản đạo”, xa rời đạo lý của nền văn minh Trung Hoa.

Đáp lại, Dương Chấn Ninh thanh minh rằng 80% nội dung bài tham luận nói trên là ca ngợi mặt tích cực của Kinh Dịch, chỉ có 20% nói về mặt tiêu cực, nhưng thiên hạ lại chỉ nhìn vào 20% ấy.

TQ ngày xưa có nhiều người tài, từng đóng góp rất lớn về khoa học kỹ thuật, thế mà khoa học cận đại lại không thể nảy mầm ở TQ. Tại sao vậy? “Vấn đề này đã bàn nhiều. Tôi suy nghĩ và nhìn thấy một lý lẽ người khác trước đây ít để ý. Đó là người TQ không có phương pháp suy diễn” – ông nói. Theo ông, kể từ Kinh Dịch trở đi, người TQ đã không còn dùng phương pháp suy diễn nữa; hơn nữa phương pháp của Kinh Dịch ngược với phương pháp suy diễn, do đó nó làm cho người TQ coi quy nạp là phương pháp tư duy duy nhất.

“Nếu nói tôi có một quan điểm có tính cách mạng nào, thì đó là tôi đã vạch ra vết thương chí mạng ấy. Cho nên người ta không thích... Phương Tây có thái độ đối với học thuật khác với TQ: Người TQ quá tôn sư trọng đạo. Tiền nhân nói gì, Khổng Tử, Mạnh Tử nói gì thì không được bình luận mà phải coi là tuyệt đối đúng. Lời thầy giáo cũng tuyệt đối đúng... Thái độ ấy quá ư thâm căn cố đế” – ông nói.

Món quà cuối cùng của thượng đế

Dương Chấn Ninh cho rằng mình suốt đời gặp may. Sau khi bà vợ đầu từng chung sống với ông hơn nửa thế kỷ (1950-2003) qua đời, thượng đế đã tặng ông món quà cuối cùng: Người vợ mới cưới.

Ngày 24-12-2004, Dương Chấn Ninh, 82 tuổi, đăng ký kết hôn với cô Ông Phàn (Weng Fan), nữ nghiên cứu sinh thạc sĩ người huyện Sán Đầu (Quảng Đông) 28 xuân xanh, kém Dương Chấn Ninh 54 tuổi và còn kém con gái út của ông 15 tuổi. Cuộc hôn nhân này gây xôn xao dư luận TQ, khiến đôi tình nhân không thể không bận tâm. Ông cho rằng Ông Phàn yêu quý tính ngay thẳng chân thành của ông. Nhiều người lo Dương Chấn Ninh bị Ông Phàn lừa. Ngược lại, ông cho rằng thiên hạ đều nghĩ ông đã làm một việc thiếu đạo đức là lừa bịp cô gái trẻ. “Thực ra hai chúng tôi đã suy nghĩ rất chín chắn về cuộc hôn nhân này” – ông nói.

Nguyễn Hải Hoành