Tuyển người không chỉ vì tấm bằng

Ngay sau Tết Nguyên đán, nhiều doanh nghiệp (DN) tại TP HCM và các tỉnh công nghiệp phía Nam đồng loạt công bố kế hoạch tuyển dụng với quy mô lớn. Nhưng phía sau những con số hàng trăm, hàng ngàn vị trí là sự thay đổi rõ rệt trong cách chọn người. Không chỉ cần đủ số lượng, DN ngày càng "nâng trần" tiêu chuẩn về kỹ năng, tư duy và khả năng thích ứng công nghệ.

Đòi hỏi ngày càng khắt khe

Tại một DN sản xuất điện tử trong Khu Công nghệ cao TP HCM, thông báo tuyển kỹ thuật viên năm nay kèm điều kiện ứng viên phải sử dụng được phần mềm quản lý sản xuất và sẵn sàng làm việc với hệ thống tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong buổi phỏng vấn, ứng viên không chỉ được hỏi về tay nghề mà còn phải xử lý tình huống phân tích dữ liệu lỗi sản phẩm trên nền tảng số. "Chúng tôi cần người hiểu quy trình, đọc được dữ liệu và biết đánh giá các gợi ý do hệ thống đưa ra" - bà Nguyễn Thùy Linh, trưởng phòng nhân sự DN này, cho biết.

Theo ông Huỳnh Quốc Thắng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ Giáo dục Bách Khoa, quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ buộc DN phải đẩy nhanh các dự án liên quan đến AI, dữ liệu lớn và nền tảng công nghệ thông minh. Vì vậy, nhu cầu tuyển dụng kỹ sư công nghệ, nhất là nhân sự có nền tảng về AI, học máy và phân tích dữ liệu, tiếp tục tăng.

Ông Thắng cho rằng thị trường không thiếu ứng viên, cái khó là tìm được người thực sự đáp ứng yêu cầu về năng lực chuyên môn, tư duy hệ thống và khả năng làm việc trong môi trường linh hoạt. "DN buộc phải thay đổi cách tuyển dụng theo hướng thực chất, định lượng rõ ràng hơn" - ông nói.

Thay vì chỉ dựa vào hồ sơ và phỏng vấn truyền thống, nhiều DN áp dụng các bài kiểm tra chuyên môn ngay từ đầu. Ứng viên vượt qua vòng sàng lọc sẽ tiếp tục tham gia các bài đánh giá mô phỏng công việc thực tế để thể hiện khả năng giải quyết vấn đề, phối hợp nhóm và tư duy sáng tạo.

Thực tế trên cho thấy DN không còn tuyển người chỉ làm theo quy trình có sẵn. Họ cần nhân sự biết tương tác với công nghệ, có tư duy phản biện và khả năng học hỏi liên tục. Kỹ năng số và ngoại ngữ dần trở thành điều kiện gần như mặc định, kể cả ở những lĩnh vực sản xuất truyền thống.

Theo báo cáo "Lương và thị trường lao động 2026" của Navigos Group, lao động có kinh nghiệm ở cấp chuyên viên chiếm hơn 67% nhu cầu tuyển dụng năm nay. Đây là lực lượng có thể bắt tay vào công việc ngay, không đòi hỏi nhiều thời gian đào tạo lại và bảo đảm hiệu suất trong bối cảnh DN kiểm soát chặt chi phí. Trong khi nhóm có kinh nghiệm làm việc từ 1-3 năm được săn đón chiếm 46,8%; tiếp đến là nhóm từ 3-5 năm hơn 21%. Lao động chưa có kinh nghiệm chỉ chiếm 9,2%.

Chủ động thích ứng

Những con số trên cho thấy thị trường lao động không thiếu việc làm. Điều quan trọng là người lao động (NLĐ) có đáp ứng được chuẩn mực mới hay không. Sự thay đổi trong tuyển dụng không chỉ đến từ áp lực chi phí hay tái cấu trúc tổ chức mà còn từ làn sóng AI đang tái định nghĩa môi trường làm việc.

Theo báo cáo "Tương lai việc làm của Diễn đàn Kinh tế thế giới", có 62% DN tại Việt Nam cho rằng thiếu hụt kỹ năng là rào cản lớn nhất trong quá trình chuyển đổi. Đồng thời, 59% NLĐ cần được đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng trước năm 2030. Khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực thực tế đang trở thành vấn đề cốt lõi.

Bà Quý Nguyễn, Giám đốc quốc gia Salesforce Việt Nam, nhận định môi trường làm việc thời gian tới không chỉ có con người mà AI cũng tham gia trực tiếp vào quá trình ra quyết định. AI phát triển rất nhanh, tạo ra những chuẩn mực mới trong công việc. Nếu đứng ngoài xu thế này, NLĐ sẽ đối diện rủi ro.

Theo bà Nguyễn, điều DN cần không phải là nhân sự e dè trước công nghệ mà là những người có tinh thần cởi mở, biết tích hợp AI một cách có trách nhiệm vào công việc. Quan trọng hơn là tư duy phản biện: đánh giá kết quả do AI tạo ra, nhận diện sai lệch và đặt câu hỏi đúng. "Chúng ta có thể là thế hệ cuối cùng làm việc trong môi trường hoàn toàn do con người vận hành. Tương lai sẽ là sự kết hợp giữa con người và trợ lý AI" - bà Nguyễn nói.

Nhận định này cho thấy lợi thế cạnh tranh của NLĐ không còn nằm ở khả năng thực hiện thao tác thuần túy mà ở năng lực phân tích, sáng tạo và hợp tác - những phẩm chất mang tính con người. AI có thể xử lý dữ liệu nhanh và chính xác hơn nhưng việc ra quyết định cuối cùng, chịu trách nhiệm và tạo ra giá trị khác biệt vẫn thuộc về con người.

Trong bối cảnh đó, DN buộc phải đầu tư cho con người nếu muốn chuyển đổi thành công. Nhưng NLĐ cũng không thể chờ đợi. Họ phải chủ động cập nhật kỹ năng số, nâng cao ngoại ngữ, rèn luyện tác phong chuyên nghiệp và nuôi dưỡng tinh thần học tập suốt đời.