Căn nhà nhỏ của nghệ nhân Lữ Hữu Thi ở xã Hương Vinh, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế ngày ngày vẫn vang lên những âm thanh nhã nhạc cung đình Huế. Đối với nghệ nhân 101 tuổi này, niềm say mê loại hình nghệ thuật cung đình như đã ngấm vào huyết quản.
Báu vật truyền đời
Sinh ra trong một gia đình nghèo có truyền thống nhã nhạc phục vụ các lễ cúng đình, đám trong dân gian, ông Thi đã sớm làm quen với đàn nhị, sáo, trống, kèn và những điệu ca tài tử xứ Huế.
12 tuổi, ông đã theo cha đi chơi nhạc để kiếm tiền. Ngoài nhã nhạc, ông còn được cha dạy nghề vàng bạc rồi vào làm ở một hiệu kim hoàn nổi tiếng, thường chế tác đồ đạc bằng vàng trong cung đình Huế.
Năm 17 tuổi, ông Thi được công chúa đầu của vua Khải Định gọi vào chế tác lại chiếc ly nạm vàng. “Vị công chúa này rất dữ, sẵn sàng trừng trị bề dưới nào vô lễ. Nhiều người rất sợ khi được công chúa gọi tới phục vụ, tuyệt đối không dám nhìn mặt bà” - ông Thi nhớ lại.
Vào cung, trong quá trình làm lại chiếc ly, ông không dám ngẩng đầu lên. Thế nhưng, khi vị nhạc công chơi nhạc phục vụ công chúa đánh sai, độ nhạy của con nhà nghề đã khiến ông lên tiếng, quên cả sợ hãi.
“Công chúa liền hỏi tôi có biết nhã nhạc không, tôi thưa là có thể chơi được tất cả các loại nhạc cụ. Được lệnh của bà, tôi chơi một hơi 5-6 nhạc cụ. Thấy tôi đàn nhị, đàn tranh, thổi sáo, đánh trống gì cũng tốt, bà liền ban thưởng một bữa cơm trưa” - ông hồi tưởng.
Trong một lần đến chơi nhạc phục vụ nội thân nhà vua ở cung An Định, tiếng đàn, tiếng sáo của ông Thi trong các vở Tam Quốc, Lưu Bình - Dương Lễ... đã thu phục được những người khó tính nhất có mặt.
Từ đó, ông được nhận vào đội nhạc Hòa Thanh của cung đình. Do am hiểu nhã nhạc, ông thường được vua Khải Định gọi tới cùng chơi bản Tứ Đại. Trong các lễ tế lớn của triều đình như tế đàn Nam Giao, tế đàn Xã Tắc..., nghệ nhân Thi rất am hiểu cách xướng và cách kết hợp âm thanh các nhạc cụ.
Ông Thi cũng chính là nhạc công cuối cùng tham gia lễ tế đàn Nam Giao năm 1942 do triều đình nhà Nguyễn tổ chức. Sau này, trong mỗi kỳ Festival Huế, ông luôn là người đứng ra hướng dẫn cho ca công và nhạc công tập luyện các trình thức khi phục dựng lễ tế đàn Nam Giao.
Nghệ nhân Lữ Hữu Thi biểu diễn một loại nhạc cụ nhã nhạc cung đình Huế. Ảnh: TRỌNG BÌNH
Đến giờ, ông Thi vẫn truyền dạy cho lớp con cháu những vốn liếng, tinh hoa nhã nhạc cả đời mình mà ông xem như báu vật. Bốn người con và 7 cháu nội của ông vẫn tiếp tục theo nghiệp “cầm ca”, vốn đã được truyền qua 6 đời trong gia đình.
Sau khi nhã nhạc được UNESCO công nhận, ông lại bận rộn trong việc giúp các nghệ sĩ của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế khôi phục các bài bản nhạc Thài trong lễ tế Nam Giao.
Lớp dạy của nghệ nhân Thi thường có đến 20 học viên, mỗi người chơi một loại nhạc cụ khác nhau. Ông truyền nghề cho thế hệ trẻ theo cách của riêng mình, yêu cầu mỗi người chơi một bản nhạc phù hợp với nhạc cụ, sai chỗ nào ông sẽ giải thích và dạy người đó chơi đúng.
Nhiều nhạc công của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế vẫn nhớ như in lời tâm sự của ông: “Chừ tui còn sống thì hãy cố gắng học hỏi để sau ni, bạn bè các nước tới hỏi về nhã nhạc cung đình Huế thì biết mà trả lời”.
Nghệ nhân Lữ Hữu Thi cũng là người phục dựng lại nhiều vở tài tử cổ của nhã nhạc cung đình Huế vốn đã thất truyền.
Bay khắp năm châu
Cũng như nghệ nhân Lữ Hữu Thi, nghệ nhân Trần Kích sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghệ thuật ở huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên – Huế. Ông bắt đầu học nhã nhạc từ nhỏ nhưng đến năm 16 tuổi mới tham gia biểu diễn chuyên nghiệp.
“Hồi thanh niên, tôi sẵn sàng từ bỏ tất cả các thú vui trai trẻ nhưng không thể bỏ một buổi ngồi xem nghệ sĩ biểu diễn nhã nhạc” - có lần ông Kích tâm sự. Chính điều này đã khiến nghệ nhân Kích đam mê học hỏi, sưu tầm, tập luyện từ bạn bè và các bậc đàn anh đang tham gia đội nhã nhạc của vua Bảo Đại.
Vốn liếng nhã nhạc của nghệ nhân Kích đã được truyền lại cho các thế hệ học trò từ năm 1962, khi ông tham gia giảng dạy tại Trường Quốc gia Âm nhạc Huế.
Lúc này, nhã nhạc chưa được chú trọng nhưng với niềm đam mê và quyết tâm giữ gìn vốn nghệ thuật truyền thống của cha ông, nghệ nhân Kích đã âm thầm tìm kiếm và đào tạo những thế hệ nhạc công kế cận. Đến nay, nhiều nhạc công nhã nhạc được ông đào tạo đã thành tài như Tôn Nữ Lệ Hoa, Nguyễn Quý Cát, NSƯT Đại Dũng, Trần Thảo...
Theo nghệ nhân Trần Thảo, cuối năm 1994, nhạc sĩ Tôn Thất Tiết, Chủ tịch Hội Âm nhạc Pháp - Việt, đã về Huế nghe CLB Phú Xuân do nghệ nhân Trần Kích làm chủ nhiệm trình tấu và đã đề nghị CLB dàn dựng một chương trình âm nhạc cung đình.
Năm 1995, Nhà Văn hóa Thế giới tại Pháp mời CLB Phú Xuân sang biểu diễn và thu đĩa. Đây là tiền đề cho việc nhã nhạc được thế giới biết đến và quan tâm. Một số người Hà Lan sinh sống tại Pháp sau khi nghe đĩa này đã gửi thư cho CLB: “Chúng tôi đã xúc động và bị thu hút bởi tài nghệ của các ông. Chúng tôi muốn giới thiệu loại nhạc này cho người dân Hà Lan...”.
Từ đó, những ngón nhấn, vuốt, vê, rung, luyến láy tinh vi, điệu nghệ, cung bậc uyển chuyển... đã song hành cùng nghệ nhân Trần Kích đến Hàn Quốc, Nhật Bản, Pháp, Bỉ, Luxembourg, Hà Lan, Thụy Sĩ... với mục đích giao lưu, giới thiệu nhã nhạc cung đình Huế tới bè bạn năm châu.
Trong một lần xem ông biểu diễn tại Hội trường UNESCO ở Paris - Pháp, GS Trần Văn Khê xúc động nói: “Tôi đã đi nhiều nơi, đã xem nhiều nghệ sĩ biểu diễn nhưng cái thần, cái hồn của các loại nhạc cụ khi được anh biểu diễn như được nâng lên một tầm cao mới của nghệ thuật. Tất cả âm thanh ấy không thể lẫn vào đâu được”.
Với những đam mê và cống hiến cho nhã nhạc, năm 2008, nghệ nhân Trần Kích đã được Bộ Văn hóa Pháp phong tước hiệu Hiệp sĩ Văn hóa nghệ thuật. Trong lễ trao tặng tước hiệu này, Đại sứ Pháp tại VN, ông Hervé Bolot, nhấn mạnh: “Nghệ nhân dân gian Trần Kích đã có rất nhiều cống hiến trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, đặc biệt là nhã nhạc Huế. Ông như một chiến sĩ trong việc giữ gìn và phát huy giá trị đa dạng của di sản văn hóa”.
|
“Hiệp sĩ” Trần Kích qua đời Rạng sáng 18-12, NSƯT - nghệ nhân dân gian Trần Kích đã qua đời tại nhà riêng ở TP Huế, hưởng thọ 90 tuổi. Nghệ nhân Trần Kích sinh ngày 15-8-1921. Ông bắt đầu học nhã nhạc cung đình Huế từ khi còn nhỏ do cụ thân sinh truyền dạy.
Từ năm 1962, ông bắt đầu dạy nhã nhạc tại Trường Quốc gia Âm nhạc Huế (nay là Học viện Âm nhạc Huế).
Lớp nhạc công nhã nhạc cung đình Huế chính quy đầu tiên do Nhật Bản tài trợ được ông đào tạo tốt nghiệp vào năm 1995.
Tiếp đó, năm 2006-2007, nghệ nhân Trần Kích cũng đào tạo cho 20 nhạc công nhã nhạc theo dự án bảo tồn các giá trị di sản phi vật thể do UNESCO tài trợ.
 Nghệ nhân Trần Kích nhận danh hiệu Hiệp sĩ Văn hóa nghệ thuật do Bộ Văn hóa Pháp trao tặng năm 2008 tại TP Huế
Năm 1970, nghệ nhân Trần Kích lần đầu tiên đi biểu diễn ở nước ngoài cùng đoàn Ba Vũ tại Hội chợ Osaka - Nhật Bản.
Từ đó, ông đã đem nhã nhạc cung đình Huế đến với nhiều nước trên thế giới. Ngoài tước hiệu Hiệp sĩ Văn hóa nghệ thuật do Bộ Văn hóa Pháp phong tặng năm 2008, trước đó nghệ nhân Trần Kích đã được Nhà nước ta phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vào năm 2007 do có những đóng góp to lớn trong việc giữ gìn, phát huy nhã nhạc cung đình Huế. |
và quét mã QR
Bình luận (0)