Tấm lòng của Phillip Noyce

Phải là một người rất yêu VN, có tấm lòng với đất nước và con người VN, mới làm một bộ phim như thế này”. Đó là ý nghĩ của nhiều người khi bước ra khỏi phòng chiếu phim của Trung tâm chiếu bóng quốc gia sau buổi chiếu ra mắt bộ phim Người Mỹ trầm lặng tại Hà Nội đêm 17 - 12 vừa qua.

Đánh cuộc cả sự nghiệp.- Để có buổi chiếu đó, đạo diễn Phillip Noyce đã phải trải qua một chặng đường dài kể từ khi cầm trên tay cuốn tiểu thuyết của nhà văn Anh Graham Green cách đây bảy năm, ôm ấp những dự định về nó, tìm cách biến nó thành hiện thực, theo đuổi nó cho đến tận ngày hôm nay với không ít chông gai, thử thách. Phillip Noyce là một đạo diễn Úc nhưng thành danh tại Hollywood với những phim hành động mang tính thương mại. Các nhà sản xuất phim Hollywood sẵn sàng bỏ tiền ra để ông làm tiếp những phim như Cái chết êm dịu, Trò chơi ái quốc v .v... mà thành công về thương mại chắc chắn được đảm bảo từ trước, nhưng không ai chịu bỏ tiền cho ông làm một bộ phim để tố cáo sự can thiệp của Mỹ vào VN từ những năm 50.

Có thể nói Người Mỹ trầm lặng là một phim chính trị, trên nền một câu chuyện tình tay ba vừa mang tính chất tâm lý, lãng mạn, vừa mang tính chất biểu tượng, khác hẳn với những gì mà Phillip Noyce đã làm trước đây ở Úc và Hollywood. Tôi có cảm tưởng ông đã đánh cuộc cả sự nghiệp của đời mình trong bộ phim này, bởi phải có một niềm tin mãnh liệt vào những việc mình làm đến như vậy, ông mới có đủ can đảm để vượt qua mọi sóng gió cho đến phút cuối cùng. Trở ngại lớn nhất đối với bộ phim không phải khi đang sản xuất, hay lúc huy động vốn (do một nhà sản xuất người Anh bỏ tiền)... mà xuất hiện sau khi phim đã hoàn thành. Đã có lúc người ta (nhà phát hành phim Mỹ) định để cho bộ phim chìm nghỉm một cách trầm lặng như cái tên của nó. Trong bầu không khí hừng hực chống khủng bố sau ngày 11-9-2001, trong cơn sốt của tinh thần ái quốc chưa từng có trên đất Mỹ sau sự kiện trên, không có gì khó hiểu khi các nhà phát hành phim Hollywood từ chối chiếu bộ phim này, một phim mà trong đó kẻ đứng đằng sau những vụ khủng bố lại là những nhân viên của CIA. Vì lòng ái quốc, người ta sẵn sàng chấp nhận lỗ khi dẹp bộ phim vào kho. Thì ra ở Hollywood tồn tại một thứ kiểm duyệt phim ảnh vô cùng khắc nghiệt.

Trước đông đảo khán giả thủ đô đêm ra mắt, đạo diễn Phillip Noyce đã cám ơn phía VN đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để ông làm bộ phim này, cám ơn nhà sản xuất người Anh đã bỏ tiền cho ông làm phim này và trong khi làm phim ông được hoàn toàn tự do, không gặp bất cứ sự kiểm duyệt nào, ngoài sự kiểm duyệt vô cùng khắt khe (đến từng câu từng chữ trong kịch bản) của Hollywood - một điều ít ai ngờ tới nếu không được Phillip Noyce nói ra. Nhưng rồi bộ phim đã đến được với công chúng VN và thế giới nhờ sự chiến đấu ngoan cường của Phillip Noyce, của diễn viên Michael Caine, của báo chí và công luận ở Mỹ. Phillip Noyce đã thu được thắng lợi đầu tiên đầy ý nghĩa: Bộ phim sẽ được công chiếu ngay trên đất Mỹ, cho công chúng Mỹ vào đầu năm tới.

Những yếu tố làm bộ phim hay.- Lẽ công bằng đã thắng bởi trước hết đây là một bộ phim hay, có gì đó đáng để người xem phải ngẫm nghĩ. Về khía cạnh chính trị, những gì được đề cập đến trong phim (cũng như trong tiểu thuyết của Graham Green) đều là sự thực,  không hề bịa đặt, thêm bớt. Như Phillip Noyce đã từng tâm sự: Chưa có một bộ phim nào từ trước tới nay cắt nghĩa nguyên nhân sự thất bại của Mỹ ở VN đầy đủ như trong cuốn tiểu thuyết của Graham Green, và vì lý do đó ông muốn đưa nó lên màn ảnh. Đương nhiên cái hấp đẫn cuốn hút trong tiểu thuyết là câu chuyện tình tay ba với hình ảnh trung tâm là Phượng - một cô gái VN mà G. Green đã dành những trang viết trìu mến và trữ tình nhất để miêu tả. Khi chuyển thành phim, đạo diễn Phillip Noyce hầu như trung thành tuyệt đối với nguyên tác. Ông chỉ thay đổi hai chỗ: Một là trong lý lịch của Phượng. Cô tuy làm gái nhảy, nhưng xuất thân trong một gia đình có học, cha là giáo sư mất sớm nên gia đình sa sút. Hai là nhân vật Hinh (người cộng sự của Fowler). Trong tiểu thuyết thì đây là một người Ấn Độ có quan hệ với Việt Minh. Nhưng khi sang phim thì nhân vật này là một người VN có tên là Hinh, một cán bộ Việt Minh nằm vùng. Những gì cần nói về bộ phim này, theo tôi, trước hết là tấm lòng của Phillip Noyce (tấm lòng yêu mến và trân trọng đối với đất nước này thấm đẫm trong từng hình ảnh của bộ phim, làm nên cái hồn của bộ phim), sau đó là tài nghệ diễn xuất tuyệt vời của Michael Caine (vai Fowler), của Branden Fraiser (vai Pyle), là vẻ đẹp dịu dàng dung dị của Đỗ Hải Yến (vai Phượng). Không thể không nói đến ống kính điêu luyện của nhà quay phim hàng đầu thế giới Christophe Doyle (ông là người Úc nhưng lập nghiệp và thành danh tại châu Á với những phim hợp tác cùng các đạo diễn Hồng Kông, Đài Loan và Trung Hoa). Tất cả những yếu tố trên, cộng với một cốt truyện vừa trữ tình, vừa lôi cuốn bởi màu sắc trinh thám với bố cục chặt chẽ sẵn có của tiểu thuyết đã làm nên chất lượng của phim Người Mỹ trầm lặng. 

Như trên tôi đã nói, đây là một phim chính trị, bộc lộ thái độ quan điểm rõ ràng của các tác giả (tiểu thuyết cũng như phim), nhưng các nhân vật của nó lại bị giằng xé bởi những xung đột hết sức đời thường trong một tam giác tình yêu muôn thuở. Chính ở đây cá tính của các nhân vật được bộc lộ một cách mạnh mẽ. Fowler, một nhà báo trung thực, có lúc đã phải lừa dối Phượng (nói rằng vợ mình đã đồng ý ly dị) để khỏi mất cô vào tay Pyle, và Pyle với tính cách hồn nhiên thẳng thắn đã lặn lội qua bao hiểm nguy ra tận Phát Diệm chỉ để thú nhận với Fowler rằng anh đã yêu Phượng từ buổi gặp gỡ đầu tiên. Tôi cho rằng trường đoạn trong hầm ở Phát Diệm là một trường đoạn rất độc đáo. Trong tiếng pháo kích và ánh hỏa châu, hai người đàn ông đã không nói gì về chiến tranh, những mối nguy hiểm đang rình rập, mà tâm sự với nhau về một người phụ nữ, cùng muốn đem lại hạnh phúc cho cô ta. Rồi Pyle đã  chiếm được Phượng từ tay Fowler. Khi tình cờ Fowler biết rằng chính Pyle là kẻ đứng đằng sau những vụ khủng bố gây bao nhiêu chết chóc cho người dân vô tội thì kẻ tình địch đã trở thành kẻ thù của lương tri. Như lời của nhân vật Hinh một cán bộ Việt Minh nói với ông: Con người ta phải chọn đứng về một phía nào chứ. Và Fowler đã lựa chọn: Theo lời Hinh ông hẹn Pyle đến quán Vieux Moulin  để những người của Việt Minh hạ sát, như trừ khử một kẻ đã gieo tai họa cho đất nước này. Lúc đó ông hành động theo tiếng gọi của lương tri hơn là xuất phát từ động cơ cá nhân: Muốn loại bỏ một kẻ tình địch. Cái sự giằng xé nội tâm này đã được Michael Caine diễn tả thật xuất sắc trong trường đoạn ngồi chờ Pyle ở quán Vieux Moulin. Fowler thảng thốt bồn chồn, có vẻ như đến phút chót ông ta  mong cho Pyle đừng đến. Rồi không chờ đợi được nữa, ông lao ra ngoài phố để tìm Pyle. Nhưng đã muộn rồi. Nhát dao của Hinh đã đâm xuyên qua ngực Pyle với một câu nói lạnh lùng: “Vứt xác nó xuống sông”. Tiết tấu dồn dập của nửa phim về cuối đã thu hút toàn bộ sự theo dõi của người xem, một việc làm không khó đối với Phillip Noyce, một người chuyên làm những phim hành động đứng tim.

Thiếu những quãng lặng.- Nhưng có lẽ chú tâm quá vào việc cuốn hút khán giả mà đạo diễn đôi khi quên đi những quãng lặng cần thiết cho phim. Đó là những không gian rộng của phong cảnh, của phố phường, của đời sống trên đất nước mà tác giả của tiểu thuyết đã từng gắn bó tha thiết. Cuộc tình của Fowler và Phượng không chỉ là tình yêu đối với một người phụ nữ VN mà còn cả với xứ sở quê hương của cô nữa. Đối với một phim như thế này thì những đoạn có quá nhiều hành động đôi khi không giúp gì nhiều cho phim bằng những phút tĩnh lặng chứa đựng nội tâm của nhân vật. Những phút nội tâm đó còn hơi ít đối với nhân vật Phượng, một hình ảnh vừa cụ thể vừa tượng trưng mà Graham Green đã dành những trang viết tinh tế và xúc động nhất.

Với tư cách là đạo diễn của đội quay thứ hai trong bộ phim này, tôi đã được may mắn theo dõi công việc làm của Phillip Noyce từ ngày đầu bấm máy trên quảng trường Nhà hát Lớn TPHCM cho đến khi hoàn thành cảnh quay cuối cùng tại trường quay Fox Studio ở Sydney. Điều tôi khâm phục ở ông là nghị lực lớn lao, là tình yêu tha thiết, là ngọn lửa sáng tạo không bao giờ ngưng nghỉ trong ông để chăm chút cho đứa con tinh thần của mình. Tôi cảm động nhớ lại buổi lễ cúng thổ thần trên quảng trường Nhà hát Lớn TPHCM trước khi quay cảnh đầu tiên: Phillip Noyce, Michael Caine, Branden Fraiser, Christopher Doyle, Đỗ Hải Yến, Quang Hải, bà Antonia chủ nhiệm phim cùng tất cả thành phần chủ yếu của đoàn làm phim, mọi người đều cầm trên tay những nén hương cúi đầu khấn vái, xin thổ công, trời đất phù hộ cho bộ phim được thuận buồm xuôi gió và thành công. Lời cầu nguyện đó có lẽ đã được đất trời chứng giám và đang trở thành hiện thực bởi chữ TÂM của những người làm phim, mà trước hết của đạo diễn Phillip Noyce.