Vết xước từ những lời nói vô tình

Một buổi tối, chị N.M.H (30 tuổi, ngụ phường Nhiêu Lộc, TP HCM) rơi nước mắt khi nghe con gái 6 tuổi hỏi: "Mẹ ơi, nếu con không giỏi, mẹ có còn thương con không"? Câu hỏi khiến chị nhớ lại nỗi ám ảnh từng theo suốt tuổi thơ.

Ám ảnh kéo dài

Tuổi thơ của chị gắn liền với những lần bị so sánh, bị chì chiết khi điểm kiểm tra kém. "Con nhìn bạn M.A đi, lúc nào cũng đứng đầu lớp, còn con thì sao?", "Học hành kiểu gì mà điểm chỉ có từng đó, thôi nghỉ học, đi bán chanh ớt cho rồi", "Điểm như vầy thì đừng mơ vào trường này, trường kia"...

Ban đầu, chị cố gắng học thật nhiều để mẹ không thất vọng. Nhưng càng lớn, yêu cầu của mẹ càng cao, dường như bao nhiêu cố gắng của chị cũng không đủ. "Mẹ đóng học phí học thêm cho con rất nhiều, học ở đâu mẹ cũng chở đi, con chỉ có mỗi nhiệm vụ là phải vào được Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong". Hơn ai hết, chị biết sức học của mình đến đâu, nếu may mắn vào được trường chuyên thì cũng chưa chắc trụ lại. Thế nhưng, cứ mỗi lần chị định nói suy nghĩ của mình, mẹ chị đã "phủ đầu" bằng câu: "Không có ý chí thì chỉ có thất bại!". Rớt trường chuyên, suốt 3 năm trung học và cả những năm đại học, chị luôn mang mặc cảm tội lỗi, đặc biệt cảm giác mình không đủ giỏi. "Đến khi đi làm, mỗi lần bị sếp góp ý, tôi lại nghĩ mình kém cỏi. Dù đôi lần được công nhận, tôi vẫn luôn cảm thấy kém người khác" - chị H. chia sẻ.

Dù đã 40 tuổi, anh T.M.L ( kinh doanh tự do) vẫn nhớ như in câu nói của cha khi anh 10 tuổi, lúc làm vỡ một chiếc bình gốm sứ. "Mày chẳng làm được trò trống gì, chỉ có phá là giỏi"! Tiếng quát của cha khi ấy khiến anh rất sợ, nhưng không ngờ câu nói đó lại theo anh lâu đến vậy. "Đến nay, dù đã 40 tuổi và có công việc được xem là thành công, tôi vẫn luôn thiếu tự tin và hay nghi ngờ chính mình. Mỗi khi bắt đầu điều gì mới, tôi lại lo sợ: Mình có làm nổi không hay lại thất bại?" - anh L. kể.

Trường hợp anh N.M.T (30 tuổi, kỹ sư, Đồng Nai) lại khác. Anh lớn lên trong cảnh gia đình khó khăn, cha mất sớm, một mình mẹ tảo tần nuôi 3 anh em. Mỗi lần mệt mỏi, mẹ thường thở dài: "Vì các con mà mẹ phải vất vả như vậy đó, lo mà học". Thương mẹ, anh cố gắng học giỏi nhưng sâu bên trong, anh luôn cảm thấy mình là "gánh nặng". "Tôi ngại làm phiền người khác, ngại yêu vì sợ mình sẽ làm khổ họ. Đến giờ, tôi vẫn rất khó để thoải mái nhận sự giúp đỡ" - anh T. tâm sự.

Đừng làm con tổn thương

Theo ThS tâm lý Nguyễn Minh Anh (TP HCM), lời nói của cha mẹ có tác động rất lớn đến sự hình thành nhân cách của trẻ. Trẻ em tin vào những gì cha mẹ nói. Những câu nói như "con vô dụng", "con làm mẹ thất vọng", hay "sao con không bằng người ta"... đều có thể để lại hệ quả lâu dài. Trẻ sẽ dần hình thành niềm tin rằng mình kém cỏi, không xứng đáng, sợ thất bại và khó xây dựng mối quan hệ lành mạnh.

"Thật ra, những lời la mắng của cha mẹ hầu hết xuất phát từ tình thương và sự lo lắng. Vấn đề nằm ở cách góp ý, dạy bảo chưa đúng cách khiến con tổn thương sâu sắc. Chỉ cần sự thấu hiểu, nói đúng lúc, đúng cách thì sẽ là sự khích lệ, giúp con tự tin hơn trong hành trình trưởng thành" - bà Mai Anh phân tích.

Còn theo ThS tâm lý Trần Hiền Mai, cha mẹ nên tách hành vi và con người của con, phê bình việc làm sai nhưng không phủ định giá trị của con. Thay lời trách móc bằng hướng dẫn cụ thể, bằng tình yêu thương vô điều kiện. Tuyệt đối không so sánh con với người khác. Có thể nói: "Con đang gặp khó ở đâu, mẹ sẽ cùng con tìm cách", "Con làm chưa tốt nhưng mình có thể sửa", "Mẹ biết con đang cố gắng và mẹ luôn ở đây với con"…

"Nuôi dạy con chưa bao giờ là điều dễ dàng. Trong hành trình ấy, mỗi lời nói của cha mẹ đều có thể trở thành "hạt giống" gieo vào tâm hồn con. Hạt giống ấy có thể nảy mầm thành sự tự tin, yêu thương hoặc cũng có thể là nỗi ám ảnh kéo dài nhiều năm. Điều khác biệt chỉ nằm ở cách chúng ta nói với con mỗi ngày" - bà Hiền Mai lưu ý.