Xây "kháng thể số" cho trẻ

Ngày nay, internet và mạng xã hội đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của trẻ em, thanh thiếu niên. Nhiều em học tập, giải trí và kết nối bạn bè thông qua môi trường số. Tuy nhiên, phía sau những tiện ích ấy cũng tiềm ẩn những nguy cơ khiến không ít phụ huynh lo lắng, nhất là khi ngày càng xuất hiện nhiều trường hợp trẻ bị dụ dỗ, lừa gạt hoặc tổn thương tâm lý trên mạng.

Dễ tổn thương

Theo báo cáo sơ kết 5 năm thực hiện Quyết định 830/QĐ-TTg của UBND TP HCM về "Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025", có đến 87% trẻ trong độ tuổi 12-17 sử dụng internet trung bình từ 5-7 giờ mỗi ngày. Đây cũng là nhóm dễ bị tác động bởi các nội dung độc hại hoặc những mối quan hệ thiếu an toàn trên không gian mạng.

BS Trần Quang Huy, Khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền Bệnh viện Nhi Đồng 2 (TP HCM), cho biết ông từng tiếp nhận điều trị cho một bé gái khoảng 13-14 tuổi quen bạn trai qua mạng xã hội. Sau một thời gian bị tác động về mặt tình cảm, em rơi vào trạng thái trầm cảm nặng, bỏ ăn, suy kiệt nghiêm trọng và phải nhập viện.

Từ vụ việc trên, BS Trần Quang Huy khẳng định trẻ em là đối tượng dễ bị ảnh hưởng vì chưa có đủ kỹ năng nhận diện rủi ro và tự bảo vệ mình. Nhiều em dễ tin vào những lời quan tâm, hứa hẹn từ người lạ trên mạng, từ đó dẫn đến những quyết định thiếu an toàn.

TS Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, cũng chia sẻ trường hợp một nữ sinh tuổi teen rơi vào khủng hoảng tinh thần sau khi quen một người đàn ông qua mạng xã hội. Ban đầu, người này thường xuyên hỏi han, chia sẻ chuyện học hành, cuộc sống nên nhanh chóng tạo được sự tin tưởng. Sau thời gian trò chuyện, đối tượng này dụ dỗ em gửi hình ảnh riêng tư, sau đó dùng những hình ảnh này để đe dọa tinh thần, khiến em hoảng loạn và sợ hãi.

"Nhiều phụ huynh vẫn nghĩ rằng con ở trong nhà là an toàn, nhưng thực tế những nguy cơ hiện nay có thể xuất hiện ngay trên chiếc điện thoại hoặc máy tính bảng mà trẻ sử dụng mỗi ngày" - TS Phạm Thị Thúy cảnh báo.

Đồng hành thay vì cấm đoán

Theo các chuyên gia, internet hay điện thoại không phải nguyên nhân trực tiếp gây ra những hệ lụy cho trẻ. Điều quan trọng nằm ở cách sử dụng và sự đồng hành của người lớn trong quá trình trẻ tiếp cận môi trường số.

Theo BS Trần Quang Huy, cha mẹ nên tạo môi trường cởi mở để con có thể chia sẻ mọi vấn đề, kể cả khi gặp rắc rối trên mạng. Bên cạnh đó, cần khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động ngoài đời thực như thể thao, sinh hoạt gia đình, hoạt động ngoại khóa... để giảm thời gian phụ thuộc vào thế giới ảo.

Trong khi đó, TS Phạm Thị Thúy nhận định việc cấm hoàn toàn trẻ dùng điện thoại gần như không khả thi, đặc biệt với lứa tuổi thanh thiếu niên. Thay vào đó, cha mẹ cần hướng dẫn con cách sử dụng mạng xã hội an toàn, đồng thời thiết lập những nguyên tắc phù hợp trong gia đình.

Không ít gia đình hiện nay vì bận rộn nên để con tiếp xúc thiết bị điện tử quá sớm hoặc quá nhiều. Thời gian dành cho các hoạt động ngoài trời, trò chuyện giữa cha mẹ và con cái ngày càng ít đi. Đây cũng là lý do khiến nhiều trẻ tìm kiếm sự chia sẻ từ thế giới ảo. Bà khuyến nghị phụ huynh nên xây dựng "kỷ luật số", như quy định thời gian sử dụng thiết bị điện tử, không dùng điện thoại quá khuya... Bên cạnh đó, cha mẹ cũng cần thường xuyên trò chuyện để hiểu tâm lý và kịp thời hỗ trợ khi con gặp vấn đề. "Điều quan trọng hơn cả là giúp trẻ xây dựng nội lực, bao gồm sức khỏe thể chất, khả năng tư duy và sức khỏe tinh thần. Khi được sống trong môi trường được quan tâm và lắng nghe, trẻ sẽ có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn trước những tác động tiêu cực từ môi trường mạng" - TS Phạm Thị Thúy phân tích.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh việc bảo vệ trẻ trên không gian mạng không thể chỉ trông chờ vào gia đình mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Ở góc độ nhà trường, nhiều nơi đã triển khai quản lý điện thoại trong giờ học và tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh. Các kỹ năng như nhận diện lừa đảo, bảo vệ thông tin cá nhân, ứng xử văn minh trên mạng xã hội được xem là rất cần thiết với trẻ hiện nay.

Ở tầm vĩ mô, chuyên gia đề xuất cần siết chặt hơn việc kiểm soát nội dung độc hại trên môi trường mạng, xây dựng cơ chế báo cáo và ngăn chặn các nền tảng không an toàn đối với trẻ em. Nghiên cứu hạn chế trẻ dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản mạng xã hội riêng tương tự như một số quốc gia đã áp dụng.