Xe buýt miễn phí cần nhanh và tiện lợi

Khi giá vé không còn là rào cản, bài toán tiếp theo là làm sao để xe buýt ở TP HCM cải thiện được hành trình "từ cửa đến cửa", trở thành lựa chọn thực sự nhanh chóng, chủ động và thuận tiện thay thế cho hàng triệu phương tiện cá nhân trên đường phố.

Không chỉ là chuyện giá vé

Chủ trương miễn phí xe buýt tại TP HCM không chỉ là câu chuyện giá vé, mà còn là bước đi đáng chú ý trong chiến lược phát triển giao thông xanh, giảm dần phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Trong bối cảnh ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và áp lực hạ tầng ngày càng lớn, đây có thể trở thành cú hích quan trọng để thay đổi thói quen đi lại của người dân.

Nhiều năm qua, bài toán phát triển giao thông công cộng ở TP HCM đã được đặt ra và không thể để chậm trễ nữa. Khi nhu cầu đi lại của đa số người dân vẫn phụ thuộc vào phương tiện cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch, thành phố phải đối mặt đồng thời với tai nạn giao thông, ô nhiễm không khí và rủi ro an ninh năng lượng.

Theo một số nghiên cứu, mỗi năm TP HCM ghi nhận khoảng 600 - 1.000 người tử vong do tai nạn giao thông nếu tính theo thống kê tại hiện trường. Nếu áp dụng cách tính của Tổ chức Y tế thế giới, con số thực tế có thể cao gấp 2-2,5 lần.

Đáng lo hơn, các nghiên cứu về sức khỏe cộng đồng cho thấy bụi mịn PM2.5 và PM10 có thể liên quan khoảng 3.000 - 5.000 ca tử vong mỗi năm tại TP HCM. Đây là những tổn thất âm thầm nhưng rất lớn đối với xã hội. Vì vậy, việc miễn phí xe buýt không đơn thuần là hỗ trợ chi phí đi lại mà còn là chính sách môi trường, y tế cộng đồng và an sinh đô thị.

Xóa cảnh chờ đợi, kết nối tận cửa nhà

Tuy nhiên, việc miễn phí xe buýt chưa phải là yếu tố quyết định để người dân rời xe máy hay ô tô cá nhân. Các khảo sát hành vi cho thấy người dân quan tâm nhất là thời gian đi lại và mức độ linh hoạt. Ngay cả nhóm thu nhập trung bình, thu nhập thấp cũng sẵn sàng trả nhiều tiền hơn để đi nhanh hơn. Điều đó lý giải vì sao xe máy vẫn là lựa chọn phổ biến: nhanh, chủ động và thuận tiện.

Muốn xe buýt ở TP HCM thực sự hấp dẫn người sử dụng, cần phải cải thiện toàn bộ hành trình "từ cửa đến cửa", gồm thời gian đi bộ ra trạm, chờ xe, di chuyển trên xe, chuyển tuyến và đi từ điểm dừng tới nơi cần đến. Nếu tổng thời gian đi bằng xe buýt được rút xuống chỉ còn khoảng 1,5 lần so với xe máy, sức hút sẽ tăng lên rõ rệt.

Bởi vậy, miễn phí xe buýt nên được xem là cú hích ban đầu để người dân trải nghiệm dịch vụ và thay đổi nhận thức. Hiệu quả bền vững còn phải đến từ chất lượng phục vụ.

Để chính sách này phát huy tối đa cơ hội thụ hưởng cho người dân, trước hết cần mở rộng mạng lưới xe buýt đến các khu vực còn thiếu tuyến, nhất là vùng ven, khu dân cư mới, khu công nghiệp, trường học. Người dân sẽ được hưởng lợi khi nơi ở và nơi làm việc thực sự có xe buýt thuận tiện tiếp cận.

Tiếp đến, cần tăng số lượng phương tiện và tần suất khai thác. Một hệ thống công cộng cạnh tranh phải bảo đảm người dân ra trạm là có xe, hạn chế tối đa thời gian chờ đợi. Đồng thời, đẩy nhanh việc chuyển đổi sang xe buýt điện. Đây là hướng đi phù hợp mục tiêu giao thông xanh, giúp giảm phát thải, vận hành êm hơn và nâng trải nghiệm hành khách.

Mặt khác, cần đầu tư mạnh mẽ cho việc kết nối chặng đầu - chặng cuối. Các điểm trung chuyển cần gắn với bãi gửi xe, xe đạp công cộng, phương tiện gom khách để mở rộng phạm vi phục vụ của xe buýt và metro. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện nền tảng công nghệ để người dân dễ dàng tra cứu lộ trình, biết chính xác giờ xe buýt đến, thanh toán thuận tiện và kết nối nhiều phương thức trên cùng một ứng dụng.

Xe buýt là giải pháp quan trọng trong ngắn và trung hạn, còn về dài hạn, metro vẫn phải là trục xương sống của hệ thống giao thông công cộng. Xe buýt sẽ đóng vai trò bổ trợ, gom khách và phủ tới những nơi metro chưa vươn tới.

TP HCM hiện có hàng triệu xe máy và ô tô cá nhân, tạo sức ép lớn lên hạ tầng đô thị. Vì thế, việc miễn phí xe buýt không nên nhìn nhận như một khoản chi ngân sách đơn thuần. Nếu làm tốt, đây là khoản đầu tư để đổi lấy không khí sạch hơn, giao thông an toàn hơn và chất lượng sống tốt hơn cho người dân. Quan trọng nhất, cú hích chính sách hôm nay cần phải đi cùng những thay đổi thật sự trong chất lượng dịch vụ ngày mai.