Bảo đảm thực thi nghiêm túc

Nghị định số 208/2026/NĐ-CP về vận tải hàng không do Chính phủ vừa ban hành với những quy định về nghĩa vụ hỗ trợ và bồi thường cho hành khách khi chuyến bay bị chậm, hủy hoặc thay đổi lịch trình, có hiệu lực từ 1-7.

Theo quy định mới, nếu chuyến bay chậm từ 4 giờ trở lên do lỗi của hãng hàng không, hành khách có thể được hoàn vé và bồi thường ứng trước không hoàn lại.

Trước đây, chi phí của việc chậm chuyến phần lớn do hành khách gánh chịu dưới dạng mất thời gian, lỡ công việc, phát sinh chi phí lưu trú hoặc kết nối hành trình. Khi cơ chế bồi thường được luật hóa, một phần chi phí này được chuyển ngược trở lại cho doanh nghiệp (DN). Điều đó buộc các hãng phải xem xét lại toàn bộ chuỗi vận hành, từ quản lý đội tàu bay, tối ưu lịch bay, năng lực điều phối khai thác đến công tác dự báo và xử lý rủi ro. Khi đó, các hãng hàng không phải cải thiện chất lượng dịch vụ so với các biện pháp khuyến cáo hay nhắc nhở hành chính trước đây. Bởi chỉ cần tỉ lệ chậm chuyến kéo dài ở mức cao, chi phí bồi thường có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và uy tín của hãng.

Về dài hạn, Nghị định 208 không chỉ hướng tới việc xử lý vi phạm mà còn góp phần tái cấu trúc thị trường theo hướng cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ. Những hãng có tỉ lệ đúng giờ cao, quản trị tốt sẽ được hưởng lợi từ niềm tin của khách hàng; ngược lại, các hãng thường xuyên chậm chuyến sẽ tốn kém chi phí tài chính lẫn thị phần. Đây là tín hiệu tích cực cho sự phát triển bền vững và chuyên nghiệp hơn của ngành hàng không Việt Nam.

Ở góc độ thực thi, nếu không có cơ chế giám sát độc lập và công khai dữ liệu đầy đủ, rất dễ xuất hiện tình trạng DN viện dẫn các lý do bất khả kháng để né tránh trách nhiệm bồi thường.

Cần phân định rõ 3 nhóm nguyên nhân để bảo đảm tính công bằng. Nguyên nhân do thiên tai, tình huống an ninh hoặc các quyết định điều hành không lưu bắt buộc. Nguyên nhân hỗn hợp liên quan đến hạ tầng sân bay, điều phối khai thác hoặc chuỗi cung ứng dịch vụ. Hay nguyên nhân chủ quan thuộc trách nhiệm của hãng như thiếu máy bay dự phòng, lỗi kỹ thuật do công tác bảo dưỡng, bố trí tổ bay không hợp lý hoặc quản trị khai thác kém hiệu quả…

Để bảo đảm minh bạch, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống dữ liệu hàng không quốc gia theo thời gian thực, trong đó công khai tỉ lệ đúng giờ, tỉ lệ hủy chuyến, nguyên nhân chậm chuyến và số vụ bồi thường của từng hãng. Dữ liệu phải được chuẩn hóa và xác nhận bởi cơ quan quản lý độc lập thay vì chỉ dựa trên báo cáo của chính DN.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy "hỗ trợ" sang "bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng". Như tại Liên minh châu Âu, hành khách không chỉ được hoàn tiền hoặc đổi hành trình mà còn được nhận khoản bồi thường cố định tùy theo thời gian chậm chuyến và cự ly bay. Tại Mỹ, các hãng phải công khai rõ chính sách bồi thường, trách nhiệm hỗ trợ và chịu sự giám sát rất chặt chẽ từ cơ quan quản lý…

Đối với Việt Nam, cần tự động hóa quyền lợi của hành khách. Khi hệ thống xác nhận chuyến bay thuộc diện được bồi thường, khoản bồi thường nên được thực hiện tự động qua tài khoản hoặc phương thức thanh toán của khách, thay vì để hành khách phải thực hiện nhiều thủ tục yêu cầu.